ਅਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਤਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਗੁਣਃ
ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਰਜਸਸ੍ਤਾਨਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹੇਤ੍ਵਹੇਤੁਤਃ
ਰਜਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤਾਮਸਾ ਗੁਣਾਃ
ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮਪਲੈਰਨਿष੍ਟੈਃ ਪਤ੍ਰਂ ਵਿषਸ੍ਯੇਵ ਜਲੇਨ ਸਿਕ੍ਤਮ੍
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਪਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ।
ਯਦਾ ਹ੍ਯਸੌ ਦੁਃਖਸੌਖ੍ਯੇ ਜਹਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਦਾਗ੍ਰ੍ਯਾਂ ਗਤਿਮੇਤ੍ਯਲਿਙ੍ਗਃ
ਜਦ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਚ ਪੁਣ੍ਯੇ ਵਿਗਤੇ ਚ ਪਾਪੇ ਤਨੋਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਚ ਫਲੇ ਵਿਨष੍ਟੇ
ਜਦ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਯਥੋਰ੍ਣਨਾਭਿਃ ਪਰਿਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਤਨ੍ਤੁਕ੍ਸ਼ਯੇ ਤਿष੍ਟਤਿ ਯਾਤ੍ਯਮਾਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਧਾਗੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਦੇ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—
ਯਥਾ ਰੁਰੁਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਮਥੋ ਪੁਰਾਣਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਚਂ ਵਾਪ੍ਯੁਰਗੋ ਯਥਾ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿੰਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—
ਮਤ੍ਸ੍ਯਂ ਯਥਾ ਵਾਪ੍ਯੁਦਕੇ ਪਤਨ੍ਤਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਪਕ੍ਸ਼ੀ ਨਿਪਤਤ੍ਸਸ਼ਕ੍ਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਉੱਡ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—
ਤਥਾ ਹ੍ਯਸੌ ਦੁਃਖਸੌਖ੍ਯੇ ਵਿਹਾਯ ਮੁਕ੍ਤਃ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧ੍ਯਾ ਗਤਿਮੇਤ੍ਯਲਿਙ੍ਗਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਖਿਲਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥਃ ਪਰਮਸੁਖੀ ਵਿਜਹਾਰ ਵੀਤਸ਼ੋਕਃ
ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇ ਗਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਨ ਖਲੁ ਮਮ ਹਿ ਦਹ੍ਯਤੇ ऽਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਯਮਿਦਮਾਹ ਕਿਲ ਸ੍ਮ ਭੂਮਿਪਾਲਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪ ਕਹੀ ਸੀ।
ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਨੁਭਘਵਤੇ ਹ੍ਯਦੁਃ ਖਿਤਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ਕਪਿਲਮਿਵੈਤ੍ਯ ਮੈਥਿਲਃ
ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ-ਸੰਤਾਪ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਥਿਲ ਰਾਜਾ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪੁਨਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਤਂ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਾ ਸਨਨ੍ਦਨਮੁਦਾਰਧੀਃ
ਉਸ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੁੜ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਤਨ੍ਮੁਨੇ ਮਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਯ ਦਯਾਨਿਧੇ
ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸ।
ਗਰ੍ਬੇ ਜਨ੍ਮਜਰਾਦ੍ਯੇषੁਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਯਤਃ
ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕੀ ਹੈ?
ਭੇषਜਂ ਭਗਵਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੈਕਾ ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੀ ਮਤਾ
ਇਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਪੂਰਾ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਹੇਤੁਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੇ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਜਾਣਨਾ ਤੇ ਕਰਮ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗਮਮਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਵੇਕਜਮ੍
ਉੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤਦੇਤਚ੍ਛ੍ਰੂਯਤਾਮਤ੍ਰ ਸੁਬੋਧਂ ਗਦਤੋ ਮਮ
ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਹ ਥਾਂ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿष੍ਣਾਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰृਗ੍ਵੇਦਾਦਿਮਯਾ ਪਰਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਮਰੂਪਂ ਚ ਪਾਣਿਪਾਦਾਦਿਸਂਯੁਤਮ੍
ਉਹ ਅਣਕਹਿਰੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਤਂ ਵੈ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸੂਰਯਃ
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਵਾਕ੍ਯੋਦਿਤਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਸੁਖਮ ਤੇ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
ਵਾਚਕੋ ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਸ੍ਤਸ੍ਯੋਦ੍ਦਿष੍ਟੋ ऽਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਨਃ
'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਅਖੰਡ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯੇਨ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰਮਨ੍ਯਤ੍ਰਯੀਮਯਮ੍
ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਪੂਜਾਯਾਂ ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਹ੍ਯੌਪਚਾਰਿਕਃ
ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ 'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਰੁਪਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਵਨ੍ਭਗਵਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਕਾਰਣੇ ਤੇਨਾਗਮਪਿਤਾ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਗਕਾਰੋ ऽਯਂ ਤਥਾ ਮੁਨੇ
ਹੇ ਮੁਨੀ, 'ਭਗਵਾਨ' ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗ' ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਰਚਨਹਾਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚੈਵ षਣ੍ਣਾਂ ਭਗ ਇਤੀਰਣਾ
'ਭਗ' ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।