ਧਾਤਵਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਤੋਯਂ ਖੇ ਵਾਯੁਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿषੋ ਧਰਾ
ਧਾਤਾਂ ਪੰਜ ਹਨ: ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ।
ਆਕਾਸ਼ਂ ਵਾਯੁਰੂष੍ਮਾ ਚ ਸ੍ਨੇਹੋ ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ
ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਗਰਮੀ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹੈ—
ਜ੍ਞਾਨਮੂष੍ਮਾ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕਾਯਸਂਗ੍ਰਹਃ
ਜਾਣ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਹਵਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਵਿਕਾਰਸ਼੍ਚ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਨਿਃਸृਤਾਃ
ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਕਾਸੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਇਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਤਿ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਚਿਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵਙ੍ਗਮਾ ਗੁਣਾਃ
ਇਹ ਪੰਜ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਨ ਦੇ ਆਗੂ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਸੁਖਦੁਃਖੇਤਿ ਯਾਮਾਹੁਰਨਦੁਃਖਾਸੁਖੇਤਿ ਚ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ ਨਾ ਦੁੱਖ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇ ਹ੍ਯਾਮਰਣਾਤ੍ਪਞ੍ਚ ਸਦ੍ਗੁਣਾ ਜ੍ਞਾਨਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਇਹ ਪੰਜ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਮੌਤ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਮਾਹੁਃ ਪਰਮਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਵ੍ਯਯਂ ਮਹਤ੍
ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਅਟੱਲ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਦੁਃਖਮਨਨ੍ਤਂ ਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਗਲਤ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਵਰ੍ਤਤੇ ਕਿਮਧਿष੍ਟਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਦੁਃਖਸਂਤਤਿਃ
ਕਿਹੜੀ ਨੀਂਹ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਧਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ृਣੁਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਭਾष੍ਯਮਾਣਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਨੀਤਾਨਾਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਦੁਃਖਾਵਹੋ ਤਮਃ
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੀੜਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਤ੍ਯਾਗਾ ਤਪੋ ਯੋਗਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੇ ਸਮਾਪਨਾ
ਸੁਖ ਛੱਡਣਾ ਤਪ ਹੈ; ਯੋਗ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਣ 'ਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਪ੍ਰਹਾਣਾਯ ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਗਤਿਰ੍ਹਿ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍
ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਐਸਾ ਤਿਆਗ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਬਸषष੍ਟਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤੁ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇ ਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਪ੍ਰਜਨਾਨ ਦਯੋਮੇਢ੍ਰੋ ਵਿਸਰ੍ਗੋ ਪਾਯੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਉਤਪੱਤੀ, ਬੋਲਣਾ, ਫੜਨਾ, ਚਲਣਾ ਤੇ ਵਿਸਰਜਨ—ਇਹ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼ੇਤਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਵਵਸृਜਨ੍ਮਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ।
ਤਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਤਥਾ ਰੂਪੇ ਤਥੈਵ ਰਸਗਨ੍ਧਯੋਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਤੇ ਗੰਧ ਵੀ ਹਨ।
ਯੇਨਾਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਾਵਃ ਪਰ੍ਯਾਯਾਤ੍ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਭਾਵ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਵੇਦਾਨਾ ਯੇषੁ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਸਰ੍ਵਸਾਧਿਨੀ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਵੇਦ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਤਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਗੁਣਃ
ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਰਜਸਸ੍ਤਾਨਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹੇਤ੍ਵਹੇਤੁਤਃ
ਰਜਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤਾਮਸਾ ਗੁਣਾਃ
ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮਪਲੈਰਨਿष੍ਟੈਃ ਪਤ੍ਰਂ ਵਿषਸ੍ਯੇਵ ਜਲੇਨ ਸਿਕ੍ਤਮ੍
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਪਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ।
ਯਦਾ ਹ੍ਯਸੌ ਦੁਃਖਸੌਖ੍ਯੇ ਜਹਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਦਾਗ੍ਰ੍ਯਾਂ ਗਤਿਮੇਤ੍ਯਲਿਙ੍ਗਃ
ਜਦ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਚ ਪੁਣ੍ਯੇ ਵਿਗਤੇ ਚ ਪਾਪੇ ਤਨੋਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਚ ਫਲੇ ਵਿਨष੍ਟੇ
ਜਦ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਯਥੋਰ੍ਣਨਾਭਿਃ ਪਰਿਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਤਨ੍ਤੁਕ੍ਸ਼ਯੇ ਤਿष੍ਟਤਿ ਯਾਤ੍ਯਮਾਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਧਾਗੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਦੇ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—
ਯਥਾ ਰੁਰੁਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਮਥੋ ਪੁਰਾਣਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਚਂ ਵਾਪ੍ਯੁਰਗੋ ਯਥਾ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿੰਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—
ਮਤ੍ਸ੍ਯਂ ਯਥਾ ਵਾਪ੍ਯੁਦਕੇ ਪਤਨ੍ਤਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਪਕ੍ਸ਼ੀ ਨਿਪਤਤ੍ਸਸ਼ਕ੍ਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਉੱਡ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—
ਤਥਾ ਹ੍ਯਸੌ ਦੁਃਖਸੌਖ੍ਯੇ ਵਿਹਾਯ ਮੁਕ੍ਤਃ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧ੍ਯਾ ਗਤਿਮੇਤ੍ਯਲਿਙ੍ਗਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।