ਆਗਮੈਰਪਕृष੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਸ੍ਤਿਪੈਰ੍ਹਸ੍ਤਿਨੋ ਯਥਾ
ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਹਾਥੀ-ਚਾਲਕ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਹਤ੍ਤਰਂ ਦੁਃਖਮਭਿਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾ ਹਿਤ੍ਵਾਮਿषਂ ਮृਤ੍ਯੁਵਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ
ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆਉਣ ਤੇ, ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਹਾਯ ਯੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਗਤ੍ਵਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਚ
ਜੋ ਕੋਈ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
ਇਤੀਦਮਾਲਕ੍ਸ਼੍ਯ ਰਤਿਃ ਕੁਤੋ ਭਵੇਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਿਨਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਸ਼ਮ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ।
ਨਰਪਤਿਰਭਿਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਿਸ੍ਮਿਤਃ ਪੁਨਰਨੁਯੋਕ੍ਤੁਮਿਦਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਮੇ
ਰਾਜਾ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ:
ਏਵਂ ਸਤਿ ਕਿਮਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਾ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਜੇ ਇਹੀ ਹਾਲਾਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਵਾ ਕਿਂ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ
ਚੌਕਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹ, ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?
ਕਸ੍ਮੈ ਕ੍ਰਿਯਤ ਕਲ੍ਪੇਤ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਕੋ ऽਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਕਿਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਇਥੇ ਸੱਚੀ ਨਿਸਚਾ ਕੀ ਹੈ?
ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਨ੍ਵਾਕ੍ਯੈਃ ਕਵਿਃ ਪਞ੍ਚਸ਼ਿਖੋ ऽਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਫਿਰ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਵੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਕਿਹਾ:
ਅਯਂ ਹ੍ਯਪਿ ਸਮਾਹਾਰਃ ਸ਼ਰੀਰੇਦ੍ਰਿਯਚੇਤਸਾਮ੍
ਇਹ ਵੀ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ।
ਧਾਤਵਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਤੋਯਂ ਖੇ ਵਾਯੁਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿषੋ ਧਰਾ
ਧਾਤਾਂ ਪੰਜ ਹਨ: ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ।
ਆਕਾਸ਼ਂ ਵਾਯੁਰੂष੍ਮਾ ਚ ਸ੍ਨੇਹੋ ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ
ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਗਰਮੀ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹੈ—
ਜ੍ਞਾਨਮੂष੍ਮਾ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਕਾਯਸਂਗ੍ਰਹਃ
ਜਾਣ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਹਵਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਵਿਕਾਰਸ਼੍ਚ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਨਿਃਸृਤਾਃ
ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਕਾਸੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਇਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਤਿ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਚਿਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵਙ੍ਗਮਾ ਗੁਣਾਃ
ਇਹ ਪੰਜ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਨ ਦੇ ਆਗੂ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਸੁਖਦੁਃਖੇਤਿ ਯਾਮਾਹੁਰਨਦੁਃਖਾਸੁਖੇਤਿ ਚ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ ਨਾ ਦੁੱਖ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇ ਹ੍ਯਾਮਰਣਾਤ੍ਪਞ੍ਚ ਸਦ੍ਗੁਣਾ ਜ੍ਞਾਨਸਿਦ੍ਧਯੇ
ਇਹ ਪੰਜ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਮੌਤ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਮਾਹੁਃ ਪਰਮਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਵ੍ਯਯਂ ਮਹਤ੍
ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਅਟੱਲ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਦੁਃਖਮਨਨ੍ਤਂ ਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਗਲਤ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਵਰ੍ਤਤੇ ਕਿਮਧਿष੍ਟਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਦੁਃਖਸਂਤਤਿਃ
ਕਿਹੜੀ ਨੀਂਹ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਧਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਸ਼ृਣੁਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਭਾष੍ਯਮਾਣਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਨੀਤਾਨਾਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਦੁਃਖਾਵਹੋ ਤਮਃ
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੀੜਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਤ੍ਯਾਗਾ ਤਪੋ ਯੋਗਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਯਾਗੇ ਸਮਾਪਨਾ
ਸੁਖ ਛੱਡਣਾ ਤਪ ਹੈ; ਯੋਗ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਣ 'ਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਪ੍ਰਹਾਣਾਯ ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਗਤਿਰ੍ਹਿ ਤਥਾ ਭਵੇਤ੍
ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਐਸਾ ਤਿਆਗ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਬਸषष੍ਟਾਨਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤੁ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇ ਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਪ੍ਰਜਨਾਨ ਦਯੋਮੇਢ੍ਰੋ ਵਿਸਰ੍ਗੋ ਪਾਯੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍
ਉਤਪੱਤੀ, ਬੋਲਣਾ, ਫੜਨਾ, ਚਲਣਾ ਤੇ ਵਿਸਰਜਨ—ਇਹ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼ੇਤਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਵਵਸृਜਨ੍ਮਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ।
ਤਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਤਥਾ ਰੂਪੇ ਤਥੈਵ ਰਸਗਨ੍ਧਯੋਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਤੇ ਗੰਧ ਵੀ ਹਨ।
ਯੇਨਾਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਾਵਃ ਪਰ੍ਯਾਯਾਤ੍ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਭਾਵ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਵੇਦਾਨਾ ਯੇषੁ ਪ੍ਰਸृਤਾ ਸਰ੍ਵਸਾਧਿਨੀ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਵੇਦ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।