ਅਥ ਯਦ੍ਦੁਃਖਸਂਯੁਕ੍ਤਮਪ੍ਰੀਤਿਕਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹੋਵੇ,
ਅਥਯਨ੍ਮੋਹਸਂਯੁਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤ ਵਿषਮਂ ਭਵੇਤ੍
ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ,
ਪ੍ਰਹਰ੍षਃ ਪ੍ਰੀਤਿਰਾਨਨ੍ਦਃ ਸੁਖਂ ਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤਾ
ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰੀਤ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—
ਅਤੁष੍ਟਿਃ ਪਰਿਤਾਪਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਕੋ ਲੋਭਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ
ਅਸੰਤੋਸ਼, ਪੀੜਾ, ਗਮ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵੀ—
ਅਪਮਾਨਸ੍ਤਥਾ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਮਾਦਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤੇ
ਅਣਾਦਰ, ਭੁਲੇਖਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਸੁਸਤਾਪਣ—
ਦੂषਣਂ ਬਹੁਧਾਗਾਮਿ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਖਾਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ੱਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰੇਤਦਨ੍ਤਰਂ ਯਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯੋਃ
ਸੱਤਵ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਲਾ ਇਹ ਨਫਾ, ਦੋਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹਨ—
ਮਸ਼ਕੋਦੁਂਬਰੌ ਵਾਪਿ ਸਂਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੌ ਯਥਾ ਸਦਾ
ਇਹ ਮੱਛਰ ਤੇ ਉਦੰਬਰ ਫਲ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪृਥਗ੍ਭੂਤੌ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਤੌ ਸਪ੍ਰਂਯੁਕ੍ਤੌ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਨ ਗੁਣਾ ਵਿਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ ਗੁਣਾਨ੍ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਦੀਪਾਰ੍ਥਂ ਕੁਰੁਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਸਤ੍ਤਮੈਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚਾਨਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸृਜਤੇ ਹਿ ਗੁਣਾਨ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਸੱਤਵ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਯ ਚ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਸੱਤਵ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਰਸ਼੍ਮੀਂਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ ਮਨਸਾ ਯਦਾ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨਿਤ੍ਯਮਾਤ੍ਮਰਤਿਰ੍ਮੁਨਿਃ
ਜੋ ਮੁਨੀ ਸਦਾ ਆਤਮ-ਰਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—
ਯਥਾ ਵਾਰਿਚਰਃ ਪਕ੍ਸ਼ੀ ਸਲਿਲੇਨ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ,
ਏਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵੈਤਤ੍ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਹਰੇਨ੍ਨਰਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸृਜਤੇ ਗੁਣਾਨ੍
ਭਾਵ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧ੍ਵਸ੍ਤਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਏਵਮੇਕੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਚਾਪਰੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ।
ਇਤੀਮਂ ਹृਦਯਗ੍ਰਥਿਂ ਬੁਦ੍ਧਿਚਿਨ੍ਤਾਮਯਂ ਦृਢਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਦਿਲ ਦੀ ਗੰਢ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ—
ਮਲਿਨਾਃ ਪ੍ਰਾਣ੍ਨੁਯੁਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਨਦੀਂ ਨਰਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੇ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਸਫਾਈ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਮਹਾਨਦ੍ਯਾ ਹਿ ਪਾਰਜ੍ਞਸ੍ਤਪ੍ਯਤੇ ਨ ਤਰਨ੍ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਯੇ ਵਿਦੁਰਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ,
ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ ਸ਼ਨੈਰ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਲਭਤੇ ਚ ਸ਼ਮਂ ਤਤਃ
ਉਹ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਵਿष੍ਯ ਮਨਸਾ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ੀ ਨਿਰੁਤ੍ਸੁਕਃ
ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ,
ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਵਿਸृष੍ਟੇषੁ ਦੁਰ੍ਵਾਪੇष੍ਵਕृਤਾਤ੍ਮਾਭਿਃ
ਜੋ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ, ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ,
ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਦ੍ਧਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਤਕृਤ੍ਯਾ ਮਨੀषਿਣਃ
ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨਹਿ ਗਤਿਰਧਿਕਾਸ੍ਤਿ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਸਤਿ ਹਿ ਗੁਣੇਪ੍ਰਵਦਤ੍ਯਤੁਲ੍ਯਤਾਮ੍
ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਨਾਪ੍ਰਿਯਂ ਤਦੁਭਯਂ ਕੁਤਃ ਪ੍ਰਿਯਂ ਤਸ੍ਯ ਤਜ੍ਜਨਯਤੀਹ ਕੁਰ੍ਵਤਃ
ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਸੰਦ; ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?