ਪੁਰੁषੇ ਤਿष੍ਟਤੀ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਭਾਵੇषੁ ਵਰ੍ਤਤੇ
ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਸੁਖੇਨ ਨ ਦੁਃਖੇਨ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ
ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
ਸੇਯਂ ਭਾਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਭਾਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨੇਤਾਨਤਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਅਤਿਭਾਵਗਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਮਨਸਿ ਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਤਿ ਸਾ ਸਦਾ
ਇਹੀ ਬੁੱਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇ ਯੇ ਚ ਭਾਵਾ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਯੇਤੇषੁ ਵੈ ਤ੍ਰਿषੁ
ਜੋ ਜੋ ਭਾਵਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਜੇਤਵ੍ਯਾਨਿ ਧੀਮਤਾ
ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼੍ਵਾਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵੇषੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋ ਦੁਃਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰਜੋਗੁਣਃ
ਸੁਖ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਸਤਵ ਗੁਣ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਰਜ ਗੁਣ ਹੈ।
ਤਵ ਯਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਯੇ ਮਨਸਿ ਵਾ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ,
ਅਥ ਯਦ੍ਦੁਃਖਸਂਯੁਕ੍ਤਮਪ੍ਰੀਤਿਕਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹੋਵੇ,
ਅਥਯਨ੍ਮੋਹਸਂਯੁਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤ ਵਿषਮਂ ਭਵੇਤ੍
ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ,
ਪ੍ਰਹਰ੍षਃ ਪ੍ਰੀਤਿਰਾਨਨ੍ਦਃ ਸੁਖਂ ਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤਾ
ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰੀਤ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—
ਅਤੁष੍ਟਿਃ ਪਰਿਤਾਪਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਕੋ ਲੋਭਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ
ਅਸੰਤੋਸ਼, ਪੀੜਾ, ਗਮ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵੀ—
ਅਪਮਾਨਸ੍ਤਥਾ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਮਾਦਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤੇ
ਅਣਾਦਰ, ਭੁਲੇਖਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਸੁਸਤਾਪਣ—
ਦੂषਣਂ ਬਹੁਧਾਗਾਮਿ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਖਾਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ੱਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰੇਤਦਨ੍ਤਰਂ ਯਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯੋਃ
ਸੱਤਵ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਲਾ ਇਹ ਨਫਾ, ਦੋਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹਨ—
ਮਸ਼ਕੋਦੁਂਬਰੌ ਵਾਪਿ ਸਂਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੌ ਯਥਾ ਸਦਾ
ਇਹ ਮੱਛਰ ਤੇ ਉਦੰਬਰ ਫਲ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪृਥਗ੍ਭੂਤੌ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਤੌ ਸਪ੍ਰਂਯੁਕ੍ਤੌ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਨ ਗੁਣਾ ਵਿਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ ਗੁਣਾਨ੍ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਦੀਪਾਰ੍ਥਂ ਕੁਰੁਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਸਤ੍ਤਮੈਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚਾਨਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸृਜਤੇ ਹਿ ਗੁਣਾਨ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਸੱਤਵ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ੍ਯ ਚ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਸੱਤਵ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਰਸ਼੍ਮੀਂਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ ਮਨਸਾ ਯਦਾ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਨਿਤ੍ਯਮਾਤ੍ਮਰਤਿਰ੍ਮੁਨਿਃ
ਜੋ ਮੁਨੀ ਸਦਾ ਆਤਮ-ਰਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—
ਯਥਾ ਵਾਰਿਚਰਃ ਪਕ੍ਸ਼ੀ ਸਲਿਲੇਨ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ,
ਏਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵੈਤਤ੍ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਹਰੇਨ੍ਨਰਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸृਜਤੇ ਗੁਣਾਨ੍
ਭਾਵ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧ੍ਵਸ੍ਤਾ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਏਵਮੇਕੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਚਾਪਰੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ।