ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਵੈ ਸ਼੍ਰਵਣਾਰ੍ਥਾਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਚ ਤ੍ਵਕ੍ ਸ੍ਮृਤਾ
ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਲੋਕਨਾਯੈਵ ਸਂਸ਼ਯਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਨਃ
ਅੱਖ ਵੇਖਣ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪਾਦਤਲਾਭ੍ਯਾਂ ਯਦਵਾਕ੍ਚੋਦਕ੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਪੁਰੁषੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਹ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਾਨਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰਸ਼ਃ
ਇਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਏਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਨਰੋ ਬੁਦ੍ਧਾ ਭੂਤਾਨਾਗਤਿਂ ਗਤਿਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਮਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣੈਰ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਤੇ ਬੁਦ੍ਦਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧੇਰੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੁਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿ ਤਨ੍ਮਯਮੇਵੈਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ—ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯੇਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਞ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅੱਖ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਕੰਨ ਹੈ।
ਤ੍ਵਚਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸਕृਤ੍
ਚਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਸਪਰਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿष੍ਟਾਨਾਤ੍ਤੁ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਹਿ ਪृਥਗਰ੍ਥਾਨਿ ਪਞ੍ਚਧਾ
ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰੁषੇ ਤਿष੍ਟਤੀ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਭਾਵੇषੁ ਵਰ੍ਤਤੇ
ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਸੁਖੇਨ ਨ ਦੁਃਖੇਨ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ
ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
ਸੇਯਂ ਭਾਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਭਾਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨੇਤਾਨਤਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਅਤਿਭਾਵਗਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਮਨਸਿ ਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਤਿ ਸਾ ਸਦਾ
ਇਹੀ ਬੁੱਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇ ਯੇ ਚ ਭਾਵਾ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਯੇਤੇषੁ ਵੈ ਤ੍ਰਿषੁ
ਜੋ ਜੋ ਭਾਵਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਜੇਤਵ੍ਯਾਨਿ ਧੀਮਤਾ
ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼੍ਵਾਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵੇषੁ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋ ਦੁਃਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰਜੋਗੁਣਃ
ਸੁਖ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਸਤਵ ਗੁਣ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਰਜ ਗੁਣ ਹੈ।
ਤਵ ਯਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਯੇ ਮਨਸਿ ਵਾ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ,
ਅਥ ਯਦ੍ਦੁਃਖਸਂਯੁਕ੍ਤਮਪ੍ਰੀਤਿਕਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹੋਵੇ,
ਅਥਯਨ੍ਮੋਹਸਂਯੁਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤ ਵਿषਮਂ ਭਵੇਤ੍
ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ,
ਪ੍ਰਹਰ੍षਃ ਪ੍ਰੀਤਿਰਾਨਨ੍ਦਃ ਸੁਖਂ ਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਤਾ
ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰੀਤ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—
ਅਤੁष੍ਟਿਃ ਪਰਿਤਾਪਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਕੋ ਲੋਭਸ੍ਤਥਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ
ਅਸੰਤੋਸ਼, ਪੀੜਾ, ਗਮ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵੀ—
ਅਪਮਾਨਸ੍ਤਥਾ ਮੋਹਃ ਪ੍ਰਮਾਦਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤੇ
ਅਣਾਦਰ, ਭੁਲੇਖਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਸੁਸਤਾਪਣ—
ਦੂषਣਂ ਬਹੁਧਾਗਾਮਿ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਖਾਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ੱਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰੇਤਦਨ੍ਤਰਂ ਯਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯੋਃ
ਸੱਤਵ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਲਾ ਇਹ ਨਫਾ, ਦੋਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹਨ—
ਮਸ਼ਕੋਦੁਂਬਰੌ ਵਾਪਿ ਸਂਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੌ ਯਥਾ ਸਦਾ
ਇਹ ਮੱਛਰ ਤੇ ਉਦੰਬਰ ਫਲ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪृਥਗ੍ਭੂਤੌ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਤੌ ਸਪ੍ਰਂਯੁਕ੍ਤੌ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਨ ਗੁਣਾ ਵਿਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸ ਗੁਣਾਨ੍ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।