ਨਿਰ੍ਹਾਰੀ ਸਂਹਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਰੁਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਸ਼ਦ ਏਵ ਚ
ਉਹ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ, ਗੱਠਾ, ਚਿਕਣ, ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭ੍ਯਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਚ ਵਾਯੁਨਾ
ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਰਾਹੀਂ ਛੂਹ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਸਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਨ੍ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸ਼ृਣੁ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਵਾਦ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਮਧੁਰੋ ਲਵਣਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ ਕषਾਯੋ ऽਮ੍ਲਃ ਕਟੁਸ੍ਤਥਾ
ਮਿੱਠਾ, ਨਮਕੀਨ, ਕੜਵਾ, ਸੁੰਘਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ—ਇਹ ਸਵਾਦ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਦੀਰ੍ਧਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਥੂਲਸ਼੍ਚਤੁਰਸ੍ਰੋ ऽਣੁਵृਤ੍ਤਵਾਨ੍
ਛੋਟਾ, ਲੰਮਾ, ਮੋਟਾ, ਚੌਕੋਣ, ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਗੋਲ।
ਕਠਿਨਸ਼੍ਚਿਕ੍ਕਣਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੋ ਮृਦੁ ਦਾਰੁਣਃ
ਸਖ਼ਤ, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਚਿਕਣ, ਪਿਛਲੂ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਕਰੜਾ।
ਤਤ੍ਰੈਕਗੁਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਧੁਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
षਡ੍ਜੋ ऋषਭਗਾਨ੍ਧਾਰੌ ਮਧ੍ਯਮੋਧੈਵਤਸ੍ਤਥਾ
ਛੜਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ, ਧੈਵਤ—ਇਹ ਹਨ।
ਏष ਸਪ੍ਤਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਗੁਣ ਆਕਾਸ਼ਸਂਭਵਃ
ਇਹ ਸੱਤ ਗੁਣ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਮृਦਙ੍ਗਭੇਰੀਸ਼ਙ੍ਖਾਨਾਂ ਸ੍ਤਨਯਿਤ੍ਨੋ ਰਥਸ੍ਯ ਚ
ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਭੇਰੀ, ਸ਼ੰਖ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਅਤੇ ਰਥ।
ਵਾਯਵ੍ਯਸ੍ਤੁ ਗੁਣਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਬਹੁਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ
ਵਾਯੂ ਦਾ ਗੁਣ ਛੂਹ ਹੈ ਅਤੇ ਛੂਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਖਰੋ ਮृਦੁਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣੋ ਲਵੁਰ੍ਗੁਰੁਤਰੋ ऽਪਿ ਚ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰੜਾ, ਨਰਮ, ਚਿਕਣ, ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ।
ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼ਵਿਧੋ ਵਾਯਵ੍ਯੋ ਗੁਣ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਯੂ ਦਾ ਗੁਣ ਗਿਆਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਾਹਤੈਸ਼੍ਚੇਤਯਤੇ ਨਵੇਤਿ ਵਿषਮਾ ਗਤਿਃ
ਇਹ ਨੌ ਅਟੱਲ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚਾਲ ਅਣਛੁੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਪੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ਮਾਰੁਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤਿ ਦੇਹਿषੁ
ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਧਾਤੁਮਾਸਾਦ੍ਯ ਯਥਾ ਚੇष੍ਟਯਤੇ ਬਲੀ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਾਕਤਵਰ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਪਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ,
ਪ੍ਰਾਣੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ ਵਾਗ੍ਨੌ ਚ ਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਵਿਚੇष੍ਟਤੇ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਜਿੰਦ ਦਾ ਸਾਹ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰਹॄਙ੍ਕਾਰੋ ਭੂਤਾਨਿ ਵਿषਯਸ਼੍ਚ ਸਃ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੇ—
ਪृष੍ਟਤਸ੍ਤੁ ਸਮਾਨੇਨ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਗਤਿਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਨ ਸਾਹ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਵਹਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਪੁਰੀषਂ ਵਾਪ੍ਯਪਾਨਃ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਨੀਵੇਂ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸਾਹ ਪਿਸਾਬ ਜਾਂ ਗੰਦ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਨ ਇਤਿ ਤਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਕੋਵਿਦਾਃ
ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਦਾਨ ਨਾਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਨ ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਾਨ੍ਵਾਰੁ ਦੋषਾਂਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਨਤਿ ਚੇष੍ਟਤੇ
ਇਹ ਰਸ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਵੰਡਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਸਮਨ੍ਵਿਤਸ੍ਤ੍ਵਧਿष੍ਟਾਨਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਚਤਿ ਪਾਵਕਃ
ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਗ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਰੇਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਇਸ ਤੋਂ ਰੇਤਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਲੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਊष੍ਮਾ ਚਾਗਿਰੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯੋ ਯੋ ऽਨ੍ਨਂ ਪਚਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍
ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਊਸਮ ਤੇ ਅੱਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਾਗਮ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪਤਿ ਪਾਵਕਮ੍
ਉਹ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੁੜ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਭਿਮੂਲੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਾਹ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਵਹॄਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਨਰਸਾਨ੍ਨਾਡ੍ਯੋ ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਚੋਦਿਤਾਃ
ਦਸ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਲੀਆਂ ਖਾਣੇ ਦਾ ਰਸ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।