ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਘ੍ਰਾਣੋ ਰਸਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਦृष੍ਟਿਸ਼੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ
ਸੁਣਨਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਸਵਾਦ ਚੱਖਣਾ, ਛੂਹਣਾ ਤੇ ਵੇਖਣਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਞ੍ਚ ਧਾਤਵਃ
ਜੋ ਸਥਿਰ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ।
ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਞ੍ਚ ਧਾਤਵਃ
ਵਿਰਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਹਿ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਕਥਂ ਪਞ੍ਚ ਧਾਤਵਃ
ਉਹ ਛੂਹਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪ੍ਰਮੇਯਤ੍ਵਾਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੌਤਿਕਮ੍
ਅਕਾਸ਼ ਅਣਮਾਪਣਯੋਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤੇषਾਂ ਪੁष੍ਪਪਲਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮ੍ਲਾਯਤੇ ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਮੁਲ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਛੂਹਣ ਦਾ ਤੱਤ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਗृਹ੍ਯਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛृਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪਾਦਪਾਃ
ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਕੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਰਖ ਵੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।
ਨਹ੍ਯਦृष੍ਟਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਗੋ ऽਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਾਦਪਾਃ
ਕੋਈ ਅਣਦੇਖੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਰਖ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਅਰੋਗਾਃ ਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ਸਂਤਿ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਤਿ ਪਾਦਪਾਃ
ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹਨ ਤੇ ਫੁੱਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਰਖ ਸੁੰਘਦੇ ਹਨ।
ਜੀਵਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮਚੈਤਨ੍ਯਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਮੈਂ ਵਿਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ।
ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਾਞ੍ਚ ਸ੍ਨਹੋ ਵृਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ
ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਨਮੀ ਤੇ ਵਾਧਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ਃ ਪ੍ਰਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੈਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਚੇष੍ਟਤੇ
ਹਰ ਇੱਕ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤਦਿਹ ਸਂਘਾਤਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪृਥਿਵੀਮਯੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋੜ ਪਿੱਥਵੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਜਨਯਤੇ ਯਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਗ੍ਨੇਯਾਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ
ਅੱਗ ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵ ਹਨ।
ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮੇਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਞ੍ਚ ਧਾਤਵਃ
ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯਾਪਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਦੇਹੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਦਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਤ੍ਪ੍ਰੀਣਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵ੍ਯਾਨਾਵ੍ਦ੍ਯਾਯਚ੍ਛਤੇ ਤਥਾ
ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵਾਯਵਃ ਪਞ੍ਚ ਵੇष੍ਟਯਨ੍ਤੀਹਦੇਹਿਨਮ੍
ਇਹ ਪੰਜ ਵਾਯੂ ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਾਭਿਹਿਤਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਨਿਰ੍ਹਾਰੀ ਸਂਹਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਰੁਕ੍ਸ਼ੋ ਵਿਸ਼ਦ ਏਵ ਚ
ਉਹ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ, ਗੱਠਾ, ਚਿਕਣ, ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭ੍ਯਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਚ ਵਾਯੁਨਾ
ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਰਾਹੀਂ ਛੂਹ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਸਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਨ੍ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸ਼ृਣੁ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਵਾਦ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਮਧੁਰੋ ਲਵਣਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ ਕषਾਯੋ ऽਮ੍ਲਃ ਕਟੁਸ੍ਤਥਾ
ਮਿੱਠਾ, ਨਮਕੀਨ, ਕੜਵਾ, ਸੁੰਘਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ—ਇਹ ਸਵਾਦ ਹਨ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਦੀਰ੍ਧਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਥੂਲਸ਼੍ਚਤੁਰਸ੍ਰੋ ऽਣੁਵृਤ੍ਤਵਾਨ੍
ਛੋਟਾ, ਲੰਮਾ, ਮੋਟਾ, ਚੌਕੋਣ, ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਗੋਲ।
ਕਠਿਨਸ਼੍ਚਿਕ੍ਕਣਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਣਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੋ ਮृਦੁ ਦਾਰੁਣਃ
ਸਖ਼ਤ, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਚਿਕਣ, ਪਿਛਲੂ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਕਰੜਾ।
ਤਤ੍ਰੈਕਗੁਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਗੁਣ ਹੈ ਜੋ ਧੁਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
षਡ੍ਜੋ ऋषਭਗਾਨ੍ਧਾਰੌ ਮਧ੍ਯਮੋਧੈਵਤਸ੍ਤਥਾ
ਛੜਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ, ਧੈਵਤ—ਇਹ ਹਨ।
ਏष ਸਪ੍ਤਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਗੁਣ ਆਕਾਸ਼ਸਂਭਵਃ
ਇਹ ਸੱਤ ਗੁਣ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।