ਸਂਰਕ੍ਸ਼ਣਾਰ੍ਥਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਥਮਤੋ ਜਲਮ੍
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੇ ਯੇਨ ਚ ਪ੍ਰਜਾਃ
ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਂ ਤਦ੍ਵਾਰੁਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮਾਪਸ੍ਤਸ੍ਤਂਭਿਰੇ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰੁਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਮਝੋ; ਪਾਣੀਆਂ ਮੁੜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਕਥਂ ਵਾ ਮੇਦਿਨੀ ਸृष੍ਟੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੇ ਸਂਸ਼ਯੋ ਮਹਾਨ੍
ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ? ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।
ਲੋਕਸਂਭਵਸਂਦੇਹਃ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉਠਿਆ ਹੈ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਹਾਰਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਾ ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਿਰ੍षਸ਼ਤਂ ਦ੍ਵਿਜਾਃ
ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੌ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਸਹਿ ਗਏ।
ਦਿਵ੍ਯਾ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਤਤ੍ਰ ਸਂਬਭੂਵ ਨਭਸ੍ਤਲਾਤ੍
ਉਥੇ, ਦਿਵਿਆ ਸਰਸਵਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਰੀ।
ਨष੍ਟਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਪਵਨਂ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਮਿਵ ਸਂਬਭੌ
ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹਵਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।
ਤਸ੍ਮਾਞ੍ਚ ਸਲਿਲੋਤ੍ਪੀਡਾਦੁਦਤਿष੍ਟਤ ਮਾਰੁਤਃ
ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਹਵਾ ਉਠੀ।
ਤਞ੍ਚਾਭਸਾ ਪੂਰ੍ਯਮਾਣਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰੁਤੇ ऽਨਿਲਃ
ਜਦ ਹਵਾ ਆਪਣੀ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ ਥਾਂ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਣਵਤਲਂ ਵਾਯੁਃ ਸਮੁਤ੍ਪਤਤਿ ਘੋषਵਾਨ੍
ਹਵਾ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਤਹ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹੀ, ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੀ।
ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਥਾਨਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਪ੍ਰਾਦੁਰਾਸੀਦੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ਿਖਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਿਸ੍ਤਿਮਿਰਂ ਤਮਃ
ਉਪਰ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਤਦਗ੍ਨਿਵਾਯੁਸਂਪਰ੍ਕਾਦ੍ਧਨਤ੍ਵਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਸ ਸਂਘਾਤਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨੋ ਭੂਮਿਤ੍ਵਮਨੁਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦ ਉਹ ਇਕੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਭੂਮਿਰ੍ਯੋ ਨਿਰਿਯਂ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ
ਧਰਤੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣੋ।
ਆਵृਤਾ ਯੈਰਿਮੇ ਲੋਕਾ ਮਹਾਭੂਤਾਭਿਸਂਜ੍ਞਿਤੈਃ
ਇਹ ਲੋਕ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੇष੍ਵੇਵ ਭੂਤਤ੍ਵਂ ਕਥਂ ਸਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਫਿਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਤ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਅਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਮਹਾਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ऽਯਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਮਹਾਂਭੂਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪृਥਿਵੀ ਚਾਤ੍ਰ ਸਂਘਾਤਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਮ੍
ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਇਕੱਠ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਘ੍ਰਾਣੋ ਰਸਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਦृष੍ਟਿਸ਼੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ
ਸੁਣਨਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਸਵਾਦ ਚੱਖਣਾ, ਛੂਹਣਾ ਤੇ ਵੇਖਣਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਞ੍ਚ ਧਾਤਵਃ
ਜੋ ਸਥਿਰ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ।
ਵृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਨੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਞ੍ਚ ਧਾਤਵਃ
ਵਿਰਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
ਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਹਿ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਕਥਂ ਪਞ੍ਚ ਧਾਤਵਃ
ਉਹ ਛੂਹਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪ੍ਰਮੇਯਤ੍ਵਾਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਭੌਤਿਕਮ੍
ਅਕਾਸ਼ ਅਣਮਾਪਣਯੋਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤੇषਾਂ ਪੁष੍ਪਪਲਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮ੍ਲਾਯਤੇ ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਮੁਲ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਛੂਹਣ ਦਾ ਤੱਤ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਗृਹ੍ਯਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛृਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪਾਦਪਾਃ
ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਕੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਰਖ ਵੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।
ਨਹ੍ਯਦृष੍ਟਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਗੋ ऽਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਾਦਪਾਃ
ਕੋਈ ਅਣਦੇਖੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਰਖ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਅਰੋਗਾਃ ਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ਸਂਤਿ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਤਿ ਪਾਦਪਾਃ
ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹਨ ਤੇ ਫੁੱਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਰਖ ਸੁੰਘਦੇ ਹਨ।