ਉਪਾਸਕੋ ਜਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਤੀਤੋ ਵਿਮਤ੍ਸਰਃ
ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ, ਦੁਵਿਧਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ।
ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਜਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਨਿਃਸ਼ਬ੍ਦੇ ਜਨਵਰ੍ਜਿਤੇ
ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਚੁਪਚਾਪ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਯਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਨਾਗਰ੍ਭਃ ਸਗਰ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ 'ਅਗਰਭ' ਹੈ; ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ ਇਹ 'ਸਗਰਭ' ਹੈ।
ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਚਤੁਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਦੈਵਤਕਾ ਚੈਵ ਪਿਤृਯੋਨਿਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਾ
ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਯੋਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰਾਧਿਦੈਵਤ ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਜਾਨੀਹਿ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਂ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਧਿ-ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੋ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਵਰ।
ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਗੁਹ੍ਯਤਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੈਵਤਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰਯੇਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨੈਵ ਪੂਰਣਾਤ੍ਪੂਰਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੱਜੀ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਭਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਪੂਰ੍ਣਕੁਂਭਵਤ੍ਤਿष੍ਟੇਤ੍ਕੁਮ੍ਭਕਃ ਸ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਘੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕਣਾ ਕੂੰਭਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਚ੍ਛੂਨ੍ਯਕਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਜਾਣੋ।
ਅਨ੍ਯਥਾ ਖਲੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਹਾਰੋਗਾ ਭਯਙ੍ਕਰਾਃ
ਅਗਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ ਸਰ੍ਵਪਾਪਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਮਾਨ੍ਪੁਯਾਤ੍
ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਮਾਹृਤ੍ਯ ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰੋਕ ਕੇ, ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਦੁਰ੍ਲਭਮ੍
ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਮੂਢਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਚਾਸ੍ਯ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ਸਾ ਤੁ ਧਾਰਣਾ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਧਾਰਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਮਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਧਾਤਾਰਮਚ੍ਯੁਤਮ੍
ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
ਵਿਕਸਤ੍ਪਦ੍ਯਪਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਂ ਚਾਰੁਕੁਣ੍ਡਲਭੂषਿਤਮ੍
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੀਤਾਮ੍ਬਰਧਰਂ ਦੇਵਂ ਹੇਮਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤਿਨਮ੍
ਜੋ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਣੇਊ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਵਕ੍ਸ਼ਸਂ ਦੇਵਂ ਸੁਰਾਸੁਰਨਮਸ੍ਕृਤਮ੍
ਜਿਸ ਦੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਯੇਦਾਤ੍ਮਾਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪਰਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਵਿਭੁਮਟ੍
ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਭ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
ਧ੍ਯਾਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮੁਹੁਰ੍ਤ੍ਤਂ ਵਾ ਪਰਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਲਭੇਨ੍ਨਰਃ
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ਹਰਿਦ੍ਧਰ੍ਯਾਨਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਨਮ੍
ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਰਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇਨ ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਤੁष੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਹਰਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਦਦਾਤਿ ਵੈ
ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਉਸ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰਾਜੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰਿ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਧ੍ਯਾਨਂ ਧ੍ਯੇਯਂ ਧ੍ਯਾਤृਭਾਵਂ ਯਥਾ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਨਿਰ੍ਭਰਮ੍
ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭਵੇਨ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਧ੍ਯਾਨਾਦਭੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮ੍
ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਦੀ ਅਸਲ ਸੂਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵਾਤਦੀਪਵਤ੍ਸਂਸ੍ਥਃ ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨ ਜਿਘ੍ਰਤਿ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ਤਿ ਨ ਕਿਞ੍ਚਦ੍ਵਕ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤਮ
ਉਹ ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਛੂਹਦਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ।
ਸਰ੍ਵੋਪਾਧਿਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਯੋਗਿਨਾਂ ਭਾਤ੍ਯਚਞ੍ਚਲਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਗੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।