ਨ ਤਾਨ੍ਪੁਂਨਤਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਸੁਰਾਭਾਣ੍ਡਮਿਵਾਪਗਾ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਭਾਂਡਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਤਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਮਹਾਪਾਤਕਿਨਾਂ ਵਰਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੰਨੋ।
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਫਲਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਕ੍ਸ਼ਯਂ ਸੁਖਦਾਯਕਮ੍
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੋ।
ਹਰਿਭਕ੍ਤਿਰ੍ਦृਢਾ ਯਸ੍ਯ ਹਰਿਪੂਜੇਤਿ ਗੀਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੀ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨਸਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਹਸ੍ਤਗਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਭ੍ਯਸੇਦਾਸਨਂਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਕੌਰ੍ਮਂਵਜ੍ਰਾਸਨਂ ਚੈਵ ਵਾਰਾਹਂ ਮृਗਚੈਲਿਕਮ੍
ਇਹ ਹਨ: ਕਛੂਆ ਆਸਨ, ਵਜ੍ਰ ਆਸਨ, ਸੂਰ ਆਸਨ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਚਮੜੀ ਆਸਨ।
ਵਾਰ੍षਭਂ ਨਾਗਮਾਤ੍ਸ੍ਯੇ ਚ ਵੈਯਾਨ੍ਘਂ ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰਕਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ: ਬਲਦ ਆਸਨ, ਸੱਪ ਆਸਨ, ਮੱਛੀ ਆਸਨ, ਉੱਡਦੀ ਪੰਛੀ ਆਸਨ ਅਤੇ ਅੱਧ ਚੰਦ ਆਸਨ।
ਮਾਕਰਂ ਤ੍ਰੈਪਥਂ ਕਾष੍ਠਂ ਸ੍ਥਾਣੁਂ ਵੈਕਰ੍ਣਿਕਂ ਤਥਾ
ਮਾਕਰ, ਤ੍ਰੈਪਥ, ਲੱਕੜ ਦਾ, ਸਥਾਣੁ ਅਤੇ ਵੈਕਾਰਣਿਕ ਆਸਨ ਵੀ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਂਖ੍ਯਾਨ੍ਯਾਸਨਾਨਿ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਃ ਕਥਿਤਾਨਿ ਵੈ
ਤੀਹ ਆਸਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਉਪਾਸਕੋ ਜਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਤੀਤੋ ਵਿਮਤ੍ਸਰਃ
ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ, ਦੁਵਿਧਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ।
ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਜਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਨਿਃਸ਼ਬ੍ਦੇ ਜਨਵਰ੍ਜਿਤੇ
ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਚੁਪਚਾਪ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਯਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਨਾਗਰ੍ਭਃ ਸਗਰ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ 'ਅਗਰਭ' ਹੈ; ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ ਇਹ 'ਸਗਰਭ' ਹੈ।
ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਚਤੁਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਦੈਵਤਕਾ ਚੈਵ ਪਿਤृਯੋਨਿਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਾ
ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਯੋਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰਾਧਿਦੈਵਤ ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਜਾਨੀਹਿ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਂ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਧਿ-ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੋ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਵਰ।
ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਗੁਹ੍ਯਤਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੈਵਤਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰਯੇਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨੈਵ ਪੂਰਣਾਤ੍ਪੂਰਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੱਜੀ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਭਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਪੂਰ੍ਣਕੁਂਭਵਤ੍ਤਿष੍ਟੇਤ੍ਕੁਮ੍ਭਕਃ ਸ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਘੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕਣਾ ਕੂੰਭਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਚ੍ਛੂਨ੍ਯਕਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਜਾਣੋ।
ਅਨ੍ਯਥਾ ਖਲੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਹਾਰੋਗਾ ਭਯਙ੍ਕਰਾਃ
ਅਗਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ ਸਰ੍ਵਪਾਪਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਮਾਨ੍ਪੁਯਾਤ੍
ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਮਾਹृਤ੍ਯ ਨਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰੋਕ ਕੇ, ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਦੁਰ੍ਲਭਮ੍
ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਮੂਢਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਚਾਸ੍ਯ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹृਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ਸਾ ਤੁ ਧਾਰਣਾ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਧਾਰਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਮਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਧਾਤਾਰਮਚ੍ਯੁਤਮ੍
ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
ਵਿਕਸਤ੍ਪਦ੍ਯਪਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਂ ਚਾਰੁਕੁਣ੍ਡਲਭੂषਿਤਮ੍
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੀਤਾਮ੍ਬਰਧਰਂ ਦੇਵਂ ਹੇਮਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤਿਨਮ੍
ਜੋ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਣੇਊ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ।