ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਸਂਪਨ੍ਨੋ ਲਭੇਤ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਮਨੋਰਥਾਨ੍
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਤੋषਹੀਨਃ ਪੁਰੁषੋ ਨ ਲਭੇਚ੍ਛਰ੍ਮ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ।
ਇਤੋ ऽਧਿਕਂ ਕਦਾ ਲਪ੍ਸ੍ਯ ਇਤਿ ਕਾਮਸ੍ਤੁ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ
‘ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਦੋਂ ਮਿਲੇਗਾ?’ — ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦृਚ੍ਛਾਲਾਭਸਂਤੁष੍ਟੋ ਭਵੇਦ੍ਧਰ੍ਮਪਰਾਯਣਃ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮृਜ੍ਜਲਾਭ੍ਯਾਂ ਬਹਿਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭਾਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਥਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਬਾਹਰੀ ਸਫਾਈ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੀ ਸਫਾਈ ਮਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਫਲਨ੍ਤਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਭਸ੍ਮਨਿ ਨ੍ਯਸ੍ਤਹਵ੍ਯਵਤ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਖ ਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਵਨ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਗਾਦਿਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸੁਖੀ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਮੋਹ ਆਦਿਕ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤਸ਼ੌਚੋ ऽਪਿ ਦੁष੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਚਣ੍ਡਾਲਸਦृਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਧਤਾ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਮੇਵ ਦੈਵਤਂ ਹॄਨ੍ਤਿ ਨਰਕਂ ਚ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਲਙ੍ਕृਤਃ ਸੁਰਾਭਾਣ੍ਡ ਇਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਭਾਂਡਾ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
ਨ ਤਾਨ੍ਪੁਂਨਤਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਸੁਰਾਭਾਣ੍ਡਮਿਵਾਪਗਾ
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਭਾਂਡਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਤਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਮਹਾਪਾਤਕਿਨਾਂ ਵਰਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੰਨੋ।
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਫਲਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਕ੍ਸ਼ਯਂ ਸੁਖਦਾਯਕਮ੍
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੋ।
ਹਰਿਭਕ੍ਤਿਰ੍ਦृਢਾ ਯਸ੍ਯ ਹਰਿਪੂਜੇਤਿ ਗੀਯਤੇ
ਜਿਸ ਦੀ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨਸਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਹਸ੍ਤਗਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਭ੍ਯਸੇਦਾਸਨਂਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਕੌਰ੍ਮਂਵਜ੍ਰਾਸਨਂ ਚੈਵ ਵਾਰਾਹਂ ਮृਗਚੈਲਿਕਮ੍
ਇਹ ਹਨ: ਕਛੂਆ ਆਸਨ, ਵਜ੍ਰ ਆਸਨ, ਸੂਰ ਆਸਨ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਚਮੜੀ ਆਸਨ।
ਵਾਰ੍षਭਂ ਨਾਗਮਾਤ੍ਸ੍ਯੇ ਚ ਵੈਯਾਨ੍ਘਂ ਚਾਰ੍ਦ੍ਧਚਨ੍ਦ੍ਰਕਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ: ਬਲਦ ਆਸਨ, ਸੱਪ ਆਸਨ, ਮੱਛੀ ਆਸਨ, ਉੱਡਦੀ ਪੰਛੀ ਆਸਨ ਅਤੇ ਅੱਧ ਚੰਦ ਆਸਨ।
ਮਾਕਰਂ ਤ੍ਰੈਪਥਂ ਕਾष੍ਠਂ ਸ੍ਥਾਣੁਂ ਵੈਕਰ੍ਣਿਕਂ ਤਥਾ
ਮਾਕਰ, ਤ੍ਰੈਪਥ, ਲੱਕੜ ਦਾ, ਸਥਾਣੁ ਅਤੇ ਵੈਕਾਰਣਿਕ ਆਸਨ ਵੀ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਂਖ੍ਯਾਨ੍ਯਾਸਨਾਨਿ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਃ ਕਥਿਤਾਨਿ ਵੈ
ਤੀਹ ਆਸਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਉਪਾਸਕੋ ਜਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਤੀਤੋ ਵਿਮਤ੍ਸਰਃ
ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ, ਦੁਵਿਧਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ।
ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਜਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਨਿਃਸ਼ਬ੍ਦੇ ਜਨਵਰ੍ਜਿਤੇ
ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਚੁਪਚਾਪ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਯਧ੍ਯਾਨਂ ਵਿਨਾਗਰ੍ਭਃ ਸਗਰ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ 'ਅਗਰਭ' ਹੈ; ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ ਇਹ 'ਸਗਰਭ' ਹੈ।
ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਚਤੁਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯਦੈਵਤਕਾ ਚੈਵ ਪਿਤृਯੋਨਿਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਾ
ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਯੋਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰਾਧਿਦੈਵਤ ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਜਾਨੀਹਿ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਂ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਧਿ-ਦੇਵਤਾ ਸਮਝੋ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਵਰ।
ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਗੁਹ੍ਯਤਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੈਵਤਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰਯੇਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨੈਵ ਪੂਰਣਾਤ੍ਪੂਰਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੱਜੀ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਭਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਪੂਰ੍ਣਕੁਂਭਵਤ੍ਤਿष੍ਟੇਤ੍ਕੁਮ੍ਭਕਃ ਸ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਘੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕਣਾ ਕੂੰਭਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।