ਚਤੁਰ੍ਥ ਉਪਸਂਹਾਰਃ ਪਾਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰ ਏਵ ਹਿ
ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹੈ; ਕੁੱਲ ਚਾਰ ਭਾਗ ਹਨ।
ਤृਤੀਯੋ ਮਧ੍ਯਮੋ ਭਾਗਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੂਤ੍ਤਰੋ ਮਤਃ
ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਮੱਧਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਆਖਰੀ ਹੈ।
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਲੋਕਕਲ੍ਪਨਮੇਵ ਚ
ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਖ੍ਯਾਨਂ ਲੋਕਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਕਲਪ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਹਾਦੇਵਵਿਭੂਤਿਸ਼੍ਚ ऋषਿਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਾਨ੍ਵਯੋਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਰਃ
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਦਿਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਖ੍ਯਾ ਤਤੋ ऽਧੋਲੋਕਵਰ੍ਣਨਮ੍
ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੀਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਵ੍ਯੂਹਕਥਨਂ ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਨੁਕੀਰ੍ਤਨਮ੍
ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਨੁਕਥਨਂ ਯੁਗਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿਰੂਪਣਮ੍
ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਯੁਗਪ੍ਰਜਾਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚ ऋषਿਪ੍ਰਵਰਵਰ੍ਣਨਮ੍
ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ੇषਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਖ੍ਯਾਨਂ ਪृਥਿਵੀਦੋਹਨਂ ਤਤਃ
ਬਾਕੀ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੁਹਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਅਥੋਪੋਦ੍ਘਾਤਪਾਦੇ ਤੁ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਪਰਿਕੀਰ੍ਤਨਮ੍
ਫਿਰ ਉਪੋਧਾਤ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਤਤੋ ਜਯਾਭਿਲਾषਸ਼੍ਚ ਮਰੁਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕੀਰ੍ਤਨਮ੍
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਿਤृਕਲ੍ਪਾਨੁਕਥਨਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਕਲ੍ਪਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਾਦ੍ਹ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਕਲਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਨੁਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਵਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤੋ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਸ੍ਯ ਨਿਰੂਪਣਮ੍
ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਰਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਅਮਾਵਸੋਰਨ੍ਵਯਸ਼੍ਚ ਰਜੇਸ਼੍ਚਰਿਤਮਦ੍ਭੁਤਮ੍
ਅਮਾਵਸੁ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਕਾਰ੍ਤਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਚਰਿਤਂ ਜਾਮਦਗ੍ਨ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਕārtਵੀਰਯ ਦੇ ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਾਮਦਗਨਯ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰ੍ਗਵਸ੍ਯਾਨੁਚਰਿਤਂ ਪਿਤृਕਾਰ੍ਯਵਧਾਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਅਗਲੇ ਕਰਤਬ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵਧ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹਨ, ਵੀ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਵਾਸੁਰਾਹਵਕਥਾ ਕृष੍ਣਾਵਿਰ੍ਭਾਵਵਰ੍ਣਨਮ੍
ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿष੍ਣੁਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਕਥਨਂ ਬਲਿਵਂਸ਼ਨਿਰੂਪਣਮ੍
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮੁਪੋਦ੍ਧਾਤਪਾਦੋ ऽਯਂ ਤृਤੀਯੋ ਮਧ੍ਯਮੇ ਦਲੇ
ਇਹ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਥਾ ਹੈ।
ਵੈਵਸ੍ਵਤਾਨ੍ਤਰਾਖ੍ਯਾਨਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਯਥਾਤਥਾਮ੍
ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਵਿष੍ਯਾਣਾਂ ਮਨੂਨਾਂ ਚ ਚਰਿਤਂ ਹਿ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਫਿਰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਕਰਤਬ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਲੋਕਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ ਤਤਃ ਕਥਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋਮਯਪੁਰਾਖ੍ਯਾਨਂ ਲਯਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਿਕਸ੍ਤਤਃ
ਮਨੋਮਯਪੁਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਲੈ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਗੁਣਸਂਬਨ੍ਧਾਜ੍ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਗਤਿਃ
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਵੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਣਨਂ ਹਿ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਰਾਹੀਂ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁष੍ਪਾਦਂ ਪੁਰਾਣਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਕਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਯਚ੍ਚਤੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਂ ਪੁਰਾਣਂ ਯੇਨ ਵਠ੍ਯਤੇ
ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਾਸਸ਼ਰ੍ਯੇਣ ਮੁਨਿਨਾ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਪਿ ਮਾਨਦ
ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।