ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਲਦਾ ਤੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਤੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਚੇਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਨਮ-ਮਾਰਗ ਵਿਚੋਂ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਬੱਚਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਿਕ ਰੂਪ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਬਣਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਵੀ ਆਮ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਜੋ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਿਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਗੁੱਝ ਨੂੰ ਉਘਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਈ ਲੋਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਲਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਅਵਸਰ ਅਨੁਸਾਰ) ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਦੀਖਿਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਉਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰਕ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ... ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਮਤ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਮਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤਿਮ ਲਕੜੀ (ਗੋਲ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਝੂਠੀ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨੀਆਂਵੀ ਲਾਭ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਲਾ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਗਲਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੀਖਿਆ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ 'ਦੀਖਿਆ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਮੰਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਲੰਬੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਿਲਾ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ 'ਹੁੰ' ਜਾਂ 'ਫਟ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਖ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਪੁਰਖ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਮੰਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸਤ੍ਰੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਵਿਦਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ 'ਤਾਰਾ', 'ਰੇਫਾ' ਜਾਂ 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਤੱਤ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜਾਣਨ। ਕੁਝ ਮੰਤਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ। ਜੇਕਰ ਮੰਤਰ ਸੁੱਤੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿੰਦੂ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮੰਤਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗਲਤੀ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਿਧੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਗਿਆਨ, ਅਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮੰਤਰ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਾਧਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗੁਪਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਸਿੱਖਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਮੰਤਰ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਨਿਯਮਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਉਨੱਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।