ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਮੰਨ ਲਵੀਂਏ ਕਿ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ "ਭੋਗਤਾ" ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਭੋਗ ਦੇ ਲਈ, ਜੜ੍ਹ ਦੇਹੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਫਰਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਜੋ ਅਸਲ ਅਧਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੁੱਧਿ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤੋਗੁਣੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਜੋਗੁਣੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਕਰਮ ਲਈ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਭਾਵਨਾ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਅੰਤਹਕਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਰਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਛਾ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਕੜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਜਾਣ। ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਇੰਦ੍ਰੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਲਿੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਦ ਦੋ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਕਾਉਣਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣਾ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ। ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ 'ਸੁਰਭੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਤੱਤ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਚਾਹੇ ਜੜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ, ਵਾਲ, ਚਮੜੀ, ਨਖ ਅਤੇ ਦੰਦ—all ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਅਨ੍ਨ ਨਲੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਤੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਊਂਦੇ ਭ੍ਰੂਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਅੰਜਨ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਾਰਗ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ; ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਚਲਣ ਅਤੇ ਨਾ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਯੋਨੀ ਹਨ। ਕਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਲਕੜੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਕ ਬੂੰਦ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਹਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੰਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।