ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਮੋਹਿਨੀ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵੇਖਾਉਣ ਲਈ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਟ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਭੋਗ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੀ ਉੱਚਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਗ, ਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧੀ ਸੁਖ ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਭੋਗਤਾ ਕਹਿਣਾ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਪਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕਰਤਾਪਣ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਗ ਲਈ, ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਅਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਿਰਫ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਵਭਾਵ ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੱਤੱਤੱਤਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਗ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਸਿਕ ਭਾਗ ਤੋਂ, ਕਰਮ ਲਈ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਮਨ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਤਹਕਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਇੱਛਾ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਕੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ—ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਣੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ—ਇਹ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਆਦ ਦੋ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਕਾਉਣਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ। ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧ 'ਸੁਰਭਿ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਜਗਤ, ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ, ਵਾਲ, ਚਮੜੀ, ਨਖ ਅਤੇ ਦੰਦ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ, ਅੰਤਰੜੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।