ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਦਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ੰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਨਾਸ਼ਵਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਨੰਦ ਭੋਗਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਕਰਤਾ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਇਕ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ, ਮਾਇਆ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਨਿਯਮਤਾਪਨ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਡਾ ਭਟਕਾਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਹੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਉਹ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਧਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਤਾ ਲਈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਦੇ ਢਕਣ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਚਤ ਸਾਧਨ ਰਾਹੀਂ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਉੱਚਤ ਸਾਧਨ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧਿ ਸੁਖ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਬੁੱਧਿ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਮ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਾਧਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਅਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸਾਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਰਤਾ-ਭੂਮਿਕਾ ਸਾਧਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ, ਭੋਗ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਧਰਾਤਲ (ਧਰਤੀ ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਹੇ ਸਾਧੂ। ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬੁੱਧਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਨਿਰਣੈ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਮਕਦਾਰ (ਸਤਵਿਕ) ਭਾਗ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਸਮੇਤ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋਸ਼ੀਲੇ (ਰਾਜਸਿਕ) ਭਾਗ ਤੋਂ, ਕਰਮ ਲਈ, ਕਰਮ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ, ਮਨ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਧਨ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਇੱਛਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਕੜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ—ਧੁਨੀ ਆਦਿ—ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਹੇ ਸਾਧੂ। ਵਾਕ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵੀ ਕਰਮ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।