ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਚਰਚਾ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤਮਸ (ਅਗਿਆਨਤਾ), ਸਤੱਤ (ਪਵਿੱਤਰਤਾ) ਅਤੇ ਰਜਸ (ਉਤਸ਼ਾਹ) ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਹ ਨਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰਗਟ ਵਸਤੂ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦੇਹ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ-ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮੋਹ-ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ, ਮੋਹ-ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੋ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੋਹ-ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਸਾਫ਼ਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਭਟਕਾਵਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਟਕਾਵਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਇਹ ਸਾਫ਼ਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਦੁੱਖ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੱਲ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੋਏ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੀਖੇ ਤੀਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ, ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਖੜਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸੂਰਜ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਲੁਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਤੇ ਅਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਆਸਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਤਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਕਰਮ, ਮੋਹ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਾਫ਼ਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ।