ਹੇ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸੰਕੇਤਾਂ ਬਾਰੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਵਿਦਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੰਦ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਉਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਛੰਦ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਛੋਟਾ ਅੱਖਰ ਆਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰਗਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਸਗਣ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਨਗਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਅੱਖਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਅੱਖਰ-ਸਮੂਹ ਹਨ। ਜੇ ਸੰਯੋਗ, ਵਿਸਰਗ ਜਾਂ ਅਨੁਸਵਾਰ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਛੋਟੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਦ (ਚੌਥਾ ਭਾਗ) ਨੂੰ ਛੰਦ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਪਾਦ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ‘ਸਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਰ ਪਾਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਵਿਸਮ’ (ਅਸਮ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੱਬੀ (26) ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਛੇ ਪਾਦਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ: ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਅਤੇ ਪੰਕਤੀ; ਫਿਰ ਸ਼ੱਕਰੀ, ਸਾਤੀ, ਪੂਰਵਾ, ਅਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਤੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਮਿਲਾਪ, ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੋ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਤਦ ਤੱਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਹੌਲੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੀ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਣ। ਜੋ ਦੋਹਰਾਈ ਗਈਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕਰੋ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਓ। ਦੁਸਰੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਪਰਲੇ ‘ਤੇ ਛੱਡੋ। ਜਦੋਂ ਹੌਲੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਣਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ, ਜਦੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਧਾ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੰਵਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣੀ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ, ਕਰਣਿਕਾਰਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਣ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਪਵਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜੋ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਹਵਾ ‘ਤੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿਅਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਆਦਿਤਯ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਕਮਲ ਦਾ ਰੰਗ ਕਦੇ ਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਦੇ ਮੁਰਝਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜਟਾਵਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਪ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: “ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ।