ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਰੋਂਦੇ ਹਨ, ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਸੀਨਾ ਪੋਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਝਲਕ ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਾਰੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਧੂੰਆਂ ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੰਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਜਾਂ ਮੇਡਕ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਕਾਂ, ਜਾਨਵਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਿਹੜੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਅਸਭਾਵਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਦੜ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਧੂਮਕੇਤੂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਰੁੱਖ ਅਣਸਮੇਂ ਫੁੱਲਣ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਵੱਡੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਡਰ, ਯਸ਼ ਦੀ ਮੌਤ, ਨੁਕਸਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੁਜੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁਨ ਵਿਗਿਆਨ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੰਦ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਵਿਧਿਆ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਛੰਦ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਇਹ ਮੁੜ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੰਦ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੋਟਾ ਅੱਖਰ ਆਵੇ, ਉਹ 'ਰਗਣ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸਮੂਹ ਅੰਤ ਤੇ ਆਵੇ, ਉਹ 'ਸਗਣ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ 'ਨਗਣ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਇਕੱਲੇ ਅੱਖਰ 'ਵਰਨ-ਗਣ' ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਯੋਗ, ਵਿਸਰਗ ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ, ਜੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ, ਉਹ ਵੀ ਛੋਟੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਪਾਈ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ 'ਪਾਦ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ 'ਵਿਰਾਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਦ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਸਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਰੇ ਪਾਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਵਿਸ਼ਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛਬੀ ਅੱਖਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਛੇ ਪਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣ; ਜਿਵੇਂ—ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਪੰਕਤੀ, ਫਿਰ ਸ਼ੱਕਰੀ, ਸਾਤੀ, ਪੂਰਵਾ, ਅਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਤੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਤਫਾਵਤ, ਮਿਲਾਪ, ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ ਭਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਉੱਤੇ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਤਦ ਤੱਕ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਹਲਕੇ ਅੱਖਰ ਹੀ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਣ। ਦੋਹਰਾਈ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਅੱਖਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲੜੀਵਾਰ ਰੱਖੋ। ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਛੱਡੋ। ਜਦ ਹਲਕੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਣਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ, ਜਦ ਦੋਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਾਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਲਾਈਨ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਚਾਹੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਮੈਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਦੇਵੀ, ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਜੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।