ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬਿੱਲੀਆਂ ਆਪਣੇ ਲੋਹੇ ਵਰਗੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਖੁਰਚਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਚਿਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜੁਗਨੂ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਲੁਕਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਰੰਗਤ ਖੋ ਬੈਠੇ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਕਛੂਏ ਦੇ ਨੌਂ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਛੇ ਕੰਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਉਸਦੇ ਨਾਭੀ-ਖੇਤਰ ਹਨ। 'ਸਤ੍ਰੀ', 'ਕਲਿੰਗ' ਤੇ 'ਕਿਰਾਤ' ਇਲਾਕੇ ਉਸਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ। 'ਗੌੜ', 'ਕੈਂਕਣ', 'ਸ਼ਾਲਵ', 'ਆਂਧ੍ਰ' ਅਤੇ 'ਪੌੜ' ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਹਨ। 'ਪੁਲਿੰਦ', 'ਚੀਨ', 'ਯਵਨ' ਅਤੇ 'ਗੁਰਜਰ' ਵੀ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 'ਖਸ', 'ਅੰਗ', 'ਵੰਗ', 'ਬਾਹਲਿਕ' ਅਤੇ 'ਕਾਮਬੋਜ' ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਹਨ। ਇਹ ਨੌਂ ਅੰਗ, ਜੋ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੁਝ ਮੰਦ ਕਰਮ ਹੋਣ ਤਾਂ ਬੁਰਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਸੁਭ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਲੋਕ ਰੋ ਪੈਂਦੇ, ਗਾਂਉਂਦੇ, ਪਸੀਨਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਜਾਂ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਾਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੰਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੇਡਕ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਕਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਵੀ ਵਿਅਪਤ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਅਜੇ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ 'ਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਮੜੀਆਂ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਧੂਮਕੇਤੂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਰੱਖਤ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਡਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਮੌਤ, ਨੁਕਸਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੋਵਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਮਝ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੰਦ (ਛੰਦਸ) ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਛੰਦ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਛੰਦ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਛੋਟਾ ਅੱਖਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਰਗਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਸਗਣ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ 'ਨਗਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਖਰ 'ਵਰਣ-ਗਣ' ਹਨ। ਯੋਗ, ਵਿਸਰਗ ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ, ਜੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਛੋਟੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਦ (ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ) ਛੰਦ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ 'ਵਿਰਾਮ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਦ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਸਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਰੇ ਪਾਦ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਵਿਸਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਛਬੀ (26) ਅੱਖਰ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਛੇ ਪਾਦਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਪੰਕਤੀ, ਸ਼ੱਕਰੀ, ਸਾਤੀ, ਪੂਰਵਾ, ਅਸ਼ਟੀ ਤੇ ਅਸ਼ਟੀ। ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਮਿਲਾਵਟ, ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ ਸਾਰੇ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਅੱਖਰ ਭਾਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਤਦ ਤੱਕ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਹਲਕੇ ਅੱਖਰ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਣ। ਜੋ ਦੋ-ਵਾਰ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਤੱਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਅੱਖਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਲਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੰਦ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੱਕ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਾ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਈ ਗਈ।