ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਅਸਤੀਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ ਦੀ ਜੋ ਸਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਬੁੱਧਿ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਬੁੱਧਿ ਅਦਵੈਤਤਾ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਅਚਲ ਹੈ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਰਥਕਤਾ ਵਾਲੇ ਪੜਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੀਠੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ, ਕੁਝ ਗਿਰਿਜਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਬਿਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੌਮਾਰੀ, ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਲਯ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਜਰ ਅਮਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਯੋਗੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸਰੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਅਵੱਖਰੇ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਜਗਤ ਦਾ ਆਰੰਭਕ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਤ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਬੁੱਧਿ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਜਗਤ ਵਾਸਤੇ ਜੀਵ ਜੰਮੇ। ਹਰ ਇੱਕ ਤੱਤ ਅਗਲੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜਠਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਚਾਈ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮਹਾਤਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਸਾਤਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ। ਉਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ। ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਉਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਉਥੇ ਲੂਣ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਮਦਿਰਾ, ਘਿਉ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।