ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਅਜਨਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਰਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਸਵੈ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਨਾਰਦ, ਸਨੰਦਨ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਸਨਕਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।" ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ—ਵਿਆਪਕ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਆਸਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਮਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ—ਚਲ ਜਾਂ ਅਚਲ—ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿਰਿਜਾ ਜਾਂ ਅੰਬਿਕਾ। ਉਹ ਕੌਮਾਰੀ, ਵੈষ੍ਣਵੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਇੰਦ੍ਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਵੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਜਨ, ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਕਾਲਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਯੋਗੀ ਪਰਮ ਤੋਂ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਉਸਨੂੰ ਸਰੀਰ ਕਹਿ ਬੈਠਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਾਸਿਆਸਪਦ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਨੰਦਮਈ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਤ ਤੱਤ (ਮਹਾਨ ਤੱਤ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲਏ। ਹਰ ਤੱਤ ਅਗਲੇ ਤੱਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਗਿਆ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜਠਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵ—ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ—ਇਹ ਸਭ ਬਣੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।