ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ, ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ‘ਸਮਤ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਠੋਸ ਪਦਾਰਥ ਲਈ ਨਿਯਮ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਨ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਅੰਕ ਵਿਚੋਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ‘ਮੂਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ‘ਨਿਘਨੀ’ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੰਡ ਅਤੇ ਘਟਾਓ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਪਾਤੀਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਲੋਕ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਰਥ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਹਿੱਸੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੇ। ਫਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ, ਵੰਡਣ, ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਿਆ, ਉਹ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪੜਾਅ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਜ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ। ਇੱਥੇ ਹਿੱਸਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਲਟ ਵਿਚ, ਬਾਕੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਛਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਭਾਗਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ। ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੂਹ ਦਾ ਵੱਧ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਜੰਮਿਆ, ਉਹ ਦੋ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ, ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਖੋਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਣਨਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਦਾ ਅੱਧਾ ਗੁਣਾ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਜੋ ਉਤਪਾਦ ਸਮੂਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਨਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੂਲ ਗੁਣਨਹਾਰ ਨੂੰ ਦੋ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਿਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਏ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਲਟ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਾਪ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਨਤੀਜਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੁਝ ਰਾਸ਼ੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਫਲ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੈਂਕੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਘਟਾ ਕੇ, ਫੈਂਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਮ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ, ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਲਾ, ਇਕੱਲੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਾਪ ਉੱਤਮ ਗੁਣਨਹਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ ਦੀ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਪੜਾਅ, ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਕੰਨ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਖਾਮੀ ਵੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਦੋ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੇ, ਉਸ ਜੋੜ ਦੇ ਵਰਗਮੂਲ ਤੋਂ ਵਿਆਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਹੀ ਤੀਰ ਹੈ; ਤੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਤੀਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ, ਗਣਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਘਟਾ ਕੇ, ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਮਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੰਤ, ਤੀਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲ ਦੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਤੇ, ਔਸਤ ਮਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੋਟਾਈ ਵੱਡੀ, ਔਸਤ ਅਤੇ ਘੱਟ, ਇਹ ਗੋਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਂਗਲ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਲੰਬਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌੜਾਈ, ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਮੋਟਾਈ, ਜਦੋਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੁਣਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ ਮਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਚਾਈ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿਚ ਮਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾ, ਕੀਲ ਅਤੇ ਛੇਦ, ਜਦੋਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੁਣਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੇ, ਤਾਂ ਕੀਲ ਦਾ ਮਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੀਲ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਛੇਦ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ।