ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲ ਵਿਭਾਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਦਾਂ ਧਾਤੂਆਂ, ਜੋ ‘ਟਿਕ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ, ਜੋ ‘ਤੁਦ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰੀਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਗਲੇ, ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ, ਜੋ ‘ਵ੍ਰਸ਼ਚ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਣੁ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਿਂ’ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਂ’ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ‘ਰੀ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ‘ਪ੍ਰਚਾਦੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ‘ਕ੍ਰਿਤਿ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕ੍ਰਿਤਿ’ ਧਾਤੂ, ਜਦੋਂ ਸਵਰੀਤ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਰੁਧ’ ਅਤੇ ‘ਨੰਦਾ’। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਚੀਹ ਧਾਤੂਆਂ, ਜੋ ‘ਉਦਾਤਤ’, ‘ਸ਼ਿਸ਼’, ‘ਪਿਸ਼’, ‘ਰੁਧ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਮਨੁ’, ‘ਵਨ’, ਅਤੇ ‘ਆਤਮਨ’ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਾਤੂ ਸਵਰੀਤ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ‘ਕ੍ਰਿਞ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਕਿਆ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ‘ਸੌਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਤੰਭਵਾਦਿਕ’ ਵਾਲੀਆਂ। ‘ਕੁਧਾ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਈ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤਤ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਰਸਮੈਪਦ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵਰੀਤ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਚੁਰ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਞ੍ਯ’ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸੌ ਛੱਤੀ ਹੈ। ‘ਚਰਚਾ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਆਧ੍ਰਸ਼ੀਯ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਯ’ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਪਦ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਾਤੂ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ‘ਚਿਤ੍ਰ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ, ਜੋ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸਤੋਮਾ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ‘ਅੰਦਤਸ੍ਯ’ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਵ੍ਰਿਂ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਞ’ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ‘ਅ’ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਭੰਜ’, ‘ਭੁਜ’, ‘ਭ੍ਰਸਜ’, ‘ਮਤ’, ‘ਜਿ’, ‘ਯਜ’, ‘ਯੁਜ’, ‘ਰੁਜ’, ‘ਰੰਜ’, ‘ਅਵੀ’, ‘ਜਿਰ’, ‘ਸਵੰਜ’, ‘ਇਸੰਜ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰਿਜ’—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ‘ਸ਼ਦ’, ‘ਸਦੀ’, ‘ਸਵਿਦ੍ਯਤਿਹ’, ‘ਸਕੰਧਿਰ’, ‘ਹਦੀ’, ‘ਕ੍ਰੁਧ’, ‘ਕ੍ਸ਼ੁਧਿ’, ‘ਬੁਧ੍ਯਤੀ’, ‘ਮਨ੍ਯਹ’, ‘ਅੰਨਾ’, ‘ਪ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ’, ‘ਚੁਪਿਤ’, ‘ਪ੍ਤਿਪ’, ‘ਸਤ੍ਰਿਪ੍ਯਤੀ’, ‘ਦ੍ਰਿਪ੍ਯਤੀ’, ‘ਕ੍ਰੁਸ਼ਿ’, ‘ਦੰਸ਼ਿ’, ‘ਦਿਸ਼ੀ’, ‘ਦ੍ਰਿਸ਼’, ‘ਮ੍ਰਿਸ਼ਿ’, ‘ਰੁਸ਼’, ‘ਲਿਸ਼’, ‘ਵਿਸ਼’, ‘ਸ੍ਪ੍ਰਿਸ਼ਹ’, ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਿ’, ‘ਵਸਤੀ’, ‘ਦਹਤੀ’, ‘ਹਿਦੁਹੋ’, ‘ਨਹਮਿਹ’, ‘ਰੁਹਲੀ’, ‘ਹ੍ਵਹਿ’ ਆਦਿ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਚਾਦ੍ਯਾ’ ਅਵ੍ਯਯ ਹਨ, ‘ਗਵਯ’ ਹਨ; ‘ਪ੍ਰਾਦ੍ਯਾ’ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਪਾਠ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦਕ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਿਕ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਸ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਣ ਮੂਲ, ਪ੍ਰਤਯ, ਅਪਵਾਦ, ਲੋਪ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਧਿ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਅਨੰਤਤਾ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਣਨਾ, ਜਨਮ ਕੁੰਡਲੀ ਅਤੇ ਸਕੰਧ ਨਾਮਕ ਸੰਕਲਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਛਗਿੱਛ, ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਉਦਾਸਯ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁੰਡਲੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਗਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਣ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ, ਆਯੁ, ਅੱਠ ਸਮੂਹ, ਰਾਜਯੋਗ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯਯੋਗ ਵੀ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਜਨਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਡ੍ਰੇਸ਼ਕਾਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਤੱਕ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।