ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਇਹ ਜਾਨੋ ਕਿ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ। ‘ਮਾ’, ‘ਹਾ’ ਅਤੇ ‘ਦਵਾ’ ਧਾਤੂ ਜਦੋਂ ਅਨੁਦਾਤਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਾਨ ਧਾਤੂ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਰਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ, ਘ੍ਰਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਦਿਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਚੀਸ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦ ਹਨ। ਸਯਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ਮ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ, ਰਾਧੁ ਧਾਤੂ ਕਰਮਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ੍ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਚੁਰਾਦੀ ਵ੍ਰਿਦ੍ਧੀ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰਧ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ਚਾਰ ਸੌ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿਵ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੋਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ। ਟਿਕਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ਤੁਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ। ਵ੍ਰਸ਼ਚ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਣੁ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ਪ੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿੰਗ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ਪ੍ਰਛਾਦੀ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਸਭ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਕ੍ਰਿਤੀ’ ਧਾਤੂ ਜਦੋਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਰੁਧ’ ਅਤੇ ‘ਨੰਦਾ’ ਵੀ। ਉਦਾਤਤ, ਸ਼ਿਸ਼, ਪਿਸ਼, ਰੁਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਚੀਸ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁ, ਵਨ ਅਤੇ ਆਤਮਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ‘ਕ੍ਰਿਞ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਯਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੌਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਤੰਭਵਾਦਿਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ। ਕੁਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਈਂ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੇ, ਪਰਸਮੈਪਦ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰਿਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੁਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਞ੍ਯ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸੌ ਛੱਤੀ ਹੈ। ਚਰਚਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧ੍ਰਸ਼ੀਯ ਅਤੇ ਪ੍ਯ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਇਥੇ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਣ ਸੰਬੰਧੀ, ਵੀ ਧਾਤੂ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਤੋਮਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਇਥੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਤੱਸਯ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਸਥਾਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਵ੍ਰਿੰਗ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਞ’ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੋ ਧਾਤੂਆਂ ‘ਅ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਲੱਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਭੰਜ’, ‘ਭੁਜ’, ‘ਭ੍ਰਸਜ’, ‘ਮਤ’, ‘ਜਿ’, ‘ਯਜ’, ‘ਯੁਜ’, ‘ਰੁਜ’, ‘ਰੰਜ’, ‘ਅਵੀ’, ‘ਜਿਰ’, ‘ਸ੍ਵੰਜ’, ‘ਇਸੰਜ’, ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰਿਜ’ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਦ, ਸਦੀ, ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿ, ਸਕੰਦਿਰ, ਹਦੀ, ਕ੍ਰੁਧ, ਕ੍ਸ਼ੁਧ, ਬੁਧ੍ਯਤੀ, ਮਨ੍ਯ, ਅੰਨਾ, ਪ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ, ਚੁਪਿਤ, ਪ੍ਤਿਪਾ, ਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਯਤੀ, ਦ੍ਰਿਪ੍ਯਤੀ, ਕ੍ਰੁਸ਼ੀ, ਦੰਸ਼ੀ, ਦਿਸ਼ੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼, ਮ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਰੁਸ਼, ਲਿਸ਼, ਵਿਸ਼, ਸ੍ਪ੍ਰਿਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ, ਵਸਤੀ, ਦਹਤੀ, ਹਿਦੁਹੋ, ਨਹ੍ਮਿਹ, ਰੁਹ੍ਲੀ, ਹ੍ਵਹੀ — ਇਹ ਵੀ ਧਾਤੂਆਂ ਹਨ। ਚਾਦ੍ਯਾ ਅਵ੍ਯਯ ਹਨ, ਗਵਯ; ਪ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਦਿਸ਼ਾ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਪਾਠ ਵੀ ਇਥੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਵੇਦਿਕ ਹਨ ਜਾਂ ਲੋਕਿਕ ਹਨ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਥੇ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।