ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਾਕਰਣ ਦੇ ਰੂਪ-ਰਹੱਸ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ‘ਦ੍ਵਿʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰਿਤ (ਸੰਘਟਿਤ ਸੁਰ) ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ‘ਇਰʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਅਨੁਦਾਤ (ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ) ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸ਼ੁʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ‘ਘੁʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਸ਼੍ਟੁੰʼ ਨਾਮਕ ਇਕ ਧਾਤੂ ਵਿਅਾਕਰਣ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ‘ਇੰਗʼ ਧਾਤੂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸਿਰਫ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਣਿਸ਼ʼ (ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੁੱਤਣਾ) ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਦੀʼ, ‘ਧੀʼ, ‘ਵੇʼ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਵੇʼ—ਇਹ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦ ਹਨ। ‘ਹ੍ਨੁʼ ਧਾਤੂ, ਜਦੋਂ ਅਨੁਦਾਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਰਕਰੀਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਦਾʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਮਾʼ, ‘ਹਾʼ ਤੇ ‘ਦ੍ਵʼ—ਇਹ ਅਨੁਦਾਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ‘ਦਾʼ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਧਾਤੂਆਂ ਹਨ। ‘ਘ੍ਰʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਦਿਵʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪਚੀਹ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਪੂʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦ ਹਨ। ‘ਸ੍ਯਤਿʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਮ੍ਰਿਸ਼ʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਹਨ। ਇਥੇ, ‘ਰਾਧੁʼ ਧਾਤੂ ਕਰਮਕ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਦਿʼ ਤੇ ‘ਚੁਰਾਦਿʼ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਕਰਮਕ ਹਨ। ‘ਰਧʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅੱਠ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਦਿਵʼ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਧਾਤੂਆਂ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ‘ਦੁਨੋਤੀʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਟਿਕਾʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਤੁਦʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਹਨ। ‘ਵ੍ਰਸ਼੍ਚʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੌ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤ (ਉੱਚੇ ਸੁਰ) ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ‘ਣੁʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਿਂʼ ਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਂʼ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦ ਹਨ, ਤੇ ‘ਰਿʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਿʼ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਲਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਕ੍ਰਿਤਿʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਕ੍ਰਿਤਿʼ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਰੁਧʼ ਅਤੇ ‘ਨੰਦਾʼ ਵੀ। ‘ਉਦਾਤ’, ‘ਸ਼ਿਸ਼’, ‘ਪਿਸ਼’, ‘ਰੁਧ’ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪਚੀਹ ਧਾਤੂਆਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਮਨੁʼ, ‘ਵਨʼ ਤੇ ‘ਆਤ੍ਮਨʼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ‘ਕ੍ਰਿਞʼ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਕ੍ਯʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ‘ਸੌਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਤੰਭਵਾਦਿਕʼ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ। ‘ਕੁਧਾʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬਾਈ ਦੋ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤ ਹਨ। ਪਰਸਮੈਪਦ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰਿਤ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਚੁਰʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਣ੍ਯʼ ਤੱਕ ੧੩੬ ਧਾਤੂਆਂ ਹਨ। ‘ਚਰਚਾʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਆਧ੍ਰਿਸ਼ੀਯʼ ਤੇ ‘ਪ੍ਯʼ ਤੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਪਦʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦਸ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤ੍ਮਨੇਪਦ ਹਨ। ਧਾਤੂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਚਿਤ੍ਰʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ, ਜੋ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ‘ਸਤੋਮਾʼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੋਲਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ‘ਅੰਦਤਸ੍ਯʼ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਆਖਿਰਕਾਰ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।