ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਪਹਿਲਾਂ, ‘ਦ੍ਯੁਤਾ’ ਆਦਿਕ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਈਸ ਧਾਤੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਨੁਦਾਤਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ, ‘ਜ੍ਵਲਦ’ ਆਦਿਕ ਬਾਵੰਜਾ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਦਾਤਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਦਾਤਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਿਰਿਆਵਾਚਕ ਹਨ, ਪਰ ‘ਭਾ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਯੁਤ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਇਥੋਂ ਉਦਾਤਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸਦ’ ਅਤੇ ‘ਆਸ਼੍ਰਯ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤਤਾ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ‘ਕੁਚਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਵੇਦ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਉਦਾਤਤਾ ਹਨ। ‘ਸ੍ਵਰਿਤ’, ‘ਇੱਛ’, ਅਤੇ ‘ਭ੍ਰਿਞ’ ਆਦਿਕ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਅਸ਼ਟਾਦਸ਼’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹਨ। ‘ਹ੍ਰਿ’ ਆਦਿਕ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਗੁਪ’, ‘ਆ’, ਤੇ ‘ਤ੍ਰ’ ਤਿੰਨੋ ਧਾਤੂਆਂ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸਕੰਭ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਪਚ’ ਆਦਿਕ ਧਾਤੂਆਂ, ਜੋ ਸ੍ਵਰਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਹਨ, ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਭੂ’ ਆਦਿਕ ਜੋ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਧਾਤੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਦ੍ਵਿਸ਼’ ਆਦਿਕ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਧਾਤੂਆਂ ਹਨ। ‘ਇਰ’ ਆਦਿਕ ਤੇਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਅਨੁਦਾਤਤਾ ਹਨ। ‘ਸ਼ੁ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਘੁ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਸ਼੍ਟੁੰ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਧਾਤੂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਵਿਆਕਰਣ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ‘ਇਙ’ ਧਾਤੂ ਸਿਰਫ ਆਤਮਨੇਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਣਿਸ਼’, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ‘ਸੌਣਾ’ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹੈ। ‘ਦੀ’, ‘ਧੀ’, ‘ਵੇ’, ਅਤੇ ‘ਹਵੇ’ ਧਾਤੂਆਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹਨ। ‘ਹ੍ਨੁ’ ਜਦੋਂ ਅਨੁਦਾਤਤਾ ਸ੍ਵਰ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਰਕਰੀਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਦਾ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਮਾ’, ‘ਹਾ’, ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵ’ ਧਾਤੂਆਂ ਜਦੋਂ ਅਨੁਦਾਤਤਾ ਸ੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ‘ਦਾ’ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ੍ਵਰਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਘ੍ਰਿ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਦਿਵ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਚੀਸ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਪੂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹਨ। ‘ਸ੍ਯਤੀ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਮ੍ਰਿਸ਼’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਹਨ। ‘ਰਾਧੁ’ ਧਾਤੂ ਇੱਥੇ ਕਰਮਕ ਹੈ, ਜਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ੍ਵਾਦਿ’ ਅਤੇ ‘ਚੁਰਾਦਿ’ ਵਰਗੇ ਵ੍ਰਿਧਿ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਕਰਮਕ ਹਨ। ‘ਰਧ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਦਿਵ’ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਦੁਨੋਤੀ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਟਿਕਾ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਤੁਦ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਹਨ। ‘ਵ੍ਰਸ਼੍ਚ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾਤਤਾ ਹਨ। ‘ਣੁ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਿਙ’ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਙ’ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹਨ, ਜਦਕਿ ‘ਰਿ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਚਾਦਿ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਇੱਥੇ ਪਰਸਮੈਪਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ‘ਕ੍ਰਿਤਿ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ਜਦੋਂ ‘ਕ੍ਰਿਤਿ’ ਧਾਤੂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਸ੍ਵਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ‘ਰੁਧ’ ਅਤੇ ‘ਨੰਦਾ’ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਦਾਤਤਾ, ‘ਸ਼ਿਸ਼’, ‘ਪਿਸ਼’, ‘ਰੁਧ’ ਆਦਿਕ ਪਚੀਸ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮਨੁ’, ‘ਵਨ’, ਅਤੇ ‘ਆਤਮਨ’ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰਿਤ ਸ੍ਵਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਕ੍ਰਿਞ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ, ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਾਰਾ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।