ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਵੇਖੋ ਕਿਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਗੁੜ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ। ‘ਸਾਰਥੀ’, ‘ਨਾ-ਸਾਰਥੀ’, ‘ਨਸਤ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ‘ਅਮਨਰਭੁਵ’, ‘ਰਥ’ ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਦਿੱਤਾ’, ‘ਰੱਖਿਆ’, ‘ਆਪਣਾ ਹੋਣਾ’, ‘ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ’—ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਬਹੁਤਾਤ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਤਵ ਅਤੇ ਅਕਰਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਭੂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ‘ਅਤ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਅਠੱਤੀ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ, ਪਰਸਮੈਪਦ ਹੀ ਸਮਝੋ। ‘ਫਕ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾੱਤ ਸਵਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ‘ਗੁਪ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਆਲੀ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। ‘ਅਣ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤੀ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮਵਯ’ ਅਤੇ ‘ਮੁਖਾ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੱਤਰ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾੱਤ ਸਵਰ ਵਿਚ ਬੰਧੀਆਂ ਹਨ। ‘ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਵਨ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਦਾੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਦ੍ਯੁਤਾ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਈ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਅਨੁਦਾੱਤ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਜ੍ਵਲਦ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਵਨ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। ਅਨੁਦਾੱਤ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਪਰ ‘ਭਾ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਯੁਤ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਥੋਂ ਉਦਾੱਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸਦ’ ਅਤੇ ‘ਆਸ਼੍ਰਯ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾੱਤ ਹਨ; ‘ਕੁਚਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਵੇਦ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। ‘ਸ੍ਵਰਿਤ’, ‘ਇੱਛ’, ਅਤੇ ‘ਭ੍ਰਿਣ’ ਆਦਿ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰਿਤ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਅਸ਼ਟਾਦਸ਼’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹਨ। ‘ਹ੍ਰ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਗੁਪ’, ‘ਆ’, ‘ਤ੍ਰ’—ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਾਤੂਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸਕੰਭ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਪਚ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਭੂ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਛੇ ਹਨ, ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ‘ਦ੍ਵਿਸ਼’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ‘ਇਰ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਅਨੁਦਾੱਤ ਹਨ। ‘ਸ਼ੁ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਘੁ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਸ਼੍ਟੁੰ’ ਨਾਮਕ ਇਕੋ ਧਾਤੂ ਵਿਆਕਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ‘ਇਙ’ ਧਾਤੂ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਣਿਸ਼’ (ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਸੁੱਤਣਾ ਹੈ) ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹੈ। ‘ਦੀ’, ‘ਧੀ’, ‘ਵੇ’ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਵੇ’—ਇਹ ਧਾਤੂਆਂ ਰਿਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹਨ। ‘ਹ੍ਨੁ’ ਧਾਤੂ ਜਦ ਅਨੁਦਾੱਤ ਸਵਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਰਕਰੀਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਦਾ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਮਾ’, ‘ਹਾ’, ‘ਦ੍ਵ’ ਜਦ ਅਨੁਦਾੱਤ ਸਵਰ ਵਿਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਦਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ੍ਵਰਿਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਘ੍ਰ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਦਿਵ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਚੀ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਪੂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹਨ। ‘ਸ੍ਯਤਿ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਮ੍ਰਿਸ਼’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਹਨ। ‘ਰਾਧੁ’ ਧਾਤੂ ਇੱਥੇ ਕਰਮਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਸ੍ਵਾਦਿ’ ਅਤੇ ‘ਚੁਰਾਦਿ’ ਵਾਲੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਰਧ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਠ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਦਿਵ’ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਦੁਨੋਤੀ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਵਿਆਕਰਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਧਾਤੂਆਂ, ਉਨਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਸਨਭਾਲੀ ਰਹੇ।