ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗੁੜ ਸਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਈ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਵੇਂ ‘ਪੰਚਗਵਾ’, ‘ਦਸ਼ਗ੍ਰਾਮੀ’ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਫਲਾ’, ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ, ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਣਿ’ ਉਪਸਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ; ‘ਕੁੰਭਕਾਰ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਪੰਚਗੂ’, ‘ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਵਾਲਾ’, ‘ਦੁਪਹਿਰ’, ‘ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਭਿੱਖ ਲਿਆਓ’ ਜਾਂ ‘ਗਾਂ ਲਿਆਓ’ ਵਰਗੀਆਂ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਵਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’, ‘ਦੁਜਾਤੀ’, ‘ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ’ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਇੱਕ ਹੈ’—ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵੇਦਿਕ ਧਾਤੂ-ਰੂਪ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਹਾਨੀ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਸਲ ਭਾਵ, ਧੁਨੀ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਿਸ਼ੋਦਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁੜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਦੂਰਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਗਤੀ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਣਨਿਰਣੀਤ ਜਾਂ ‘ਗਰਭਧਾਰਣ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਜੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤਾਤ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਰਾਤ’, ‘ਵਿੰਬੀ’, ‘ਕਦਰੂ’ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਟੁ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਾਜਸਨੇਈ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ; ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਉਹ ‘ਸੋਨੇ ਨਾਲ’, ‘ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ’, ‘ਉਸ ਲਈ ਯਜਨਾ’, ‘ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ’, ‘ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਜਾ ਕੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਪਕਾਓ’—ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਉਹ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ’, ‘ਉਹ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ’, ‘ਉਹ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ’, ‘ਉਹ ਮਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ’, ‘ਉਹ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਉਹ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ’, ‘ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ’, ‘ਇਸਨੂੰ ਰੱਖੋ’—ਇਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਸਾਰਥੀ’, ‘ਨਾ-ਸਾਰਥੀ’, ‘ਨਸਤ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ‘ਅਮਨਰਭੁਵ’, ‘ਰਥ’ ਆਦਿ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਦੇ ਦਿੱਤਾ’, ‘ਹੋ ਗਿਆ’, ‘ਆਪਣਾ ਹੋਇਆ’, ‘ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ’, ‘ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਫ਼ਤ ਕੀਤਾ’—ਇਹ ਰੂਪ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਭੂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪੈਰਸਮੈਪਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਅਤ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਠੱਤੀ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪੈਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਫਕ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾੱਤ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ‘ਗੁਪ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਆਲੀ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। ‘ਅਣ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤਾਈ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। ‘ਮਵਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਮੁਖਾ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੱਤਰ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾੱਤ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਬੰਧੀਆਂ ਹਨ। ‘ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਵੰਜਾ ਧਾਤੂਆਂ ਅਨੁਦਾੱਤ ਹਨ। ‘ਦ੍ਯੁਤਾ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਈ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਅਨੁਦਾੱਤ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਜ੍ਵਲਦ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਵੰਜਾ ਧਾਤੂਆਂ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। ਅਨੁਦਾੱਤ ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪ ਹਨ, ਜਦਕਿ ‘ਭਾ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਯੁਤ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। ‘ਸਦ’ ਅਤੇ ‘ਆਸ਼੍ਰਯ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦਾੱਤ ਹਨ; ‘ਕੁਚਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਵੇਦ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। ‘ਸਵਰਿਤ’, ‘ਇੱਛ’, ਅਤੇ ‘ਭ੍ਰਿਣ’ ਆਦਿ ਚਾਰ ਧਾਤੂਆਂ ਸਵਰਿਤ ਹਨ। ‘ਅਸ਼ਟਾਦਸ਼’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹਨ। ‘ਹ੍ਰਿ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪੈਰਸਮੈਪਦ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਗੁਪ’, ‘ਆ’, ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰ’—ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਾਤੂਆਂ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸਕੰਭ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪੈਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ‘ਪਚ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਵਰਿਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਪੈਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। ਆਖਰ ਵਿੱਚ, ‘ਭੂ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਛੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਧਾਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਗੁਣ, ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਅਾਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬੜੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ।