ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਵਿਧਾ ਜਾਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੇਖੋ ਕਿ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਧਾਤੁ ਤੋਂ ਰਾਜ-ਭਾਵ ਜਾਂ ਕਰਮਣ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਲਾ' ਪ੍ਰਤਯਯ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਫਲ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਕਰਮ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਹਾਇਕ ਕਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਧੋਖਾ, ਗੌਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲਾਭ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਧੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਕਰਤਾ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ, ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਣਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਸਿਰਫ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ 'ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ 'ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ' ਆਦਿ ਵਿਚ, ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਕਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ, 'ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ', 'ਅਨਾਜ ਲਈ', 'ਯੂਪ ਦੀ ਲੱਕੜ' ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। 'ਪੰਚਗਵ', 'ਦਸ਼ਗ੍ਰਾਮੀ', 'ਤ੍ਰਿਫਲਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ 'ਞਿ' ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ; 'ਕੁੰਭਕਾਰ' ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦ 'ਕ੍ਰਿਤ' ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। 'ਪੰਚਗੂ', 'ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਵਾਲਾ', 'ਮੱਧਾਨ੍ਹ', 'ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ' ਆਦਿ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। 'ਭਿੱਖ ਲਿਆਉ', 'ਗਾਂ ਲਿਆਉ'—ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੇ ਵਾਕ ਹਨ। 'ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ', 'ਦੁਜਾਤੀ', 'ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ', 'ਐਕ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ'—ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਦਿਕ ਧਾਤੁ-ਰੂਪ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਾਤੁ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਸਾਰ, ਧੁਨੀ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਪ੍ਰਿਸ਼ੋਦਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁੜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 'ਗਤੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਨਿਰਣਯਾਤੀਤ (ਅਣਨਿਰਧਾਰਿਤ) ਹਨ, ਜਾਂ 'ਗਰਭਾਰਥ' ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਅਪਵਾਦ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਹੈ। 'ਰਾਤ', 'ਵਿੰਬੀ', 'ਕਦਰੂ', 'ਅਵਿਸ਼ਟੁ'—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਾਜਸਨੇਯੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੁਆ ਕਰੀਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ; ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਅਪਵਾਦ ਨਾ ਆਵੇ। 'ਸੋਨੇ ਨਾਲ', 'ਉੱਚੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ'—ਇਹ ਵੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। 'ਉਸ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰੋ', 'ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ', 'ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਾ ਕੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਪਕਾਓ'—ਇਹ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 'ਉਹ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਮਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।' 'ਉਹ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ', 'ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ', 'ਰੱਖੋ'—ਇਹ ਰੂਪ ਹਨ। 'ਸਾਰਥੀ', 'ਨਾ-ਸਾਰਥੀ', 'ਨਸਤ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, 'ਅਮਨਰਭੁਵ', 'ਰਥ' ਆਦਿ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। 'ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ', 'ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ', 'ਆਪਣਾ ਹੋਣਾ', 'ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ', 'ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ'—ਇਹ ਵੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਤੋਂ ਕਰਿਆ ਅਤੇ ਅਕਿਰਿਆ ਦੋਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਭੂ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਅਤ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਠੱਤੀ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ। 'ਫਕ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜਾਹ ਧਾਤਾਂ ਉਦਾੱਤ ਸਵਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਗੁਪ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਆਲੀ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਅਣ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤੀ ਧਾਤਾਂ ਵੀ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। 'ਮਵਯ' ਅਤੇ 'ਮੁਖਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੱਤਰ ਧਾਤਾਂ ਉਦਾੱਤ ਹਨ। 'ਖੁਧਾ' ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਵੰਜਾ ਧਾਤਾਂ ਅਨੁਦਾੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਇਹ ਵਿਧਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣ, ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣ ਲਏ।