ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਅਨੇਕ ਵਾਰੀ, ਕੁਝ ਵਾਰੀ, ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ, ਜਾਂ ਕਿੰਨੇ—ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ। ਦੋ ਤਰੀਕੇ, ਦਵੈਤ, ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਗ—ਇਹ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ। ਜਿਵੇਂ ਜੋੜਾ, ਤ੍ਰਿਕ, ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਤਿੰਨ—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰੈਣ, ਪੌਣ, ਤੁੰਡਿਭ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਕ, ਕ੍ਰਿਸੀਵਲ, ਅਵਟੀਟ, ਵਨਾਟ, ਨਿਬਿਡ, ਚੇਕਸ਼ੁਸ਼ਾਕਿਨ, ਵਿਦਿਆਥੁੰਜੂ, ਬਹੁਤਿਥ, ਪર્વਤ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਿਨ, ਚਿਲਾ, ਚਿਪਿਟ, ਚਿਕਵਾ, ਵਾਤੂਲ, ਕੁਟਪ, ਊਰਣਾਯੂ, ਮਰੂਤ, ਇਕਾਕੀ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਆਸੰਦੀ, ਵੰਚ, ਚਕ੍ਰੀਵਤ, ਤੂਸ਼ਣਿਕਾ, ਜਲਪਤਕੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਮ੍ਯਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਮ੍ਯੋਹੰਯੁ, ਸ਼ੁਭੰਯੁ, ਭਵਤੀ, ਬਗਭੂਵ, ਭਵਿਤਾ, ਭਵਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਭਵਤ, ਅਭਵਤ, ਭਗਵਤ, ਭਵੇਚ, ਆਦਿ। ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਤੀ, ਜਘਾਸ, ਅੱਤਾਤ, ਸ੍ਯਤੀ, ਅੱਤਵਾ, ਦਦਤ, ਦ੍ਵਿਰਘਸਾ, ਦਾਤ੍ਸ੍ਯਤ, ਦੀਦੇਵ, ਦੇਵਿਤਾ, ਦੇਵਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਅਦੀਵ੍ਯਤ, ਦੀਵ੍ਯੇਤ, ਦੀਵ੍ਯਾਤ, ਸੁਨੋਤ, ਅਸੁਨੋਤ, ਸੁਨੁਯਾਤ, ਸੂਯਾਤ, ਅਸ਼ਾਵਿਤ, ਅਸੋ੍ਯਤ, ਉਤੁਦਤੀ, ਆਤੌਤ, ਸੀਦਤ, ਓਤ੍ਸ੍ਯਤ, ਇਤੀ, ਰੁਣੱਧਿ, ਰੂਰੋਧ, ਰੋੱਧਾ, ਰੋਤ੍ਸ੍ਯਤੀ, ਤਨੋਤੀ, ਤਤਾਨ, ਤਨਿਤਾ, ਤਨਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਤਨੋਤ, ਅਤਨੋਤ, ਤਨੁਯਾਤ, ਅਕ੍ਰੀਣਾਤ, ਕ੍ਰੀਣਾਤ, ਕ੍ਰੀਣੀਯਾਤ, ਕ੍ਰੀਯਾਤ, ਅਕ੍ਰੈਸ਼ੀਤ, ਅਕ੍ਰੇਸ਼੍ਯਤ, ਚੋਰਯਤੀ, ਚੋਰਯਾਮਾਸ, ਚੋਰਯਿਤਾ, ਚੋਰਯਿਸ਼੍ਯਤੀ, ਚੋਰਯਤੁ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਬੋਭੂਯਤੇ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਾਤੂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਦਾਤਤ ਸਵਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਸਮੈਪਦ ਰੂਪ ਕਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਅਲੱਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਵਿਧਾ ਜਾਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦਰਸਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਚੌਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੱਕ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਮਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮ ਵੱਖਰੇ ਫਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੌਣ ਕਰਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੌਣ ਕਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਲਾਭ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੱਖ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ, ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ‘ਉਥੇ ਜਾਣਾ’ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ, ‘ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ’, ‘ਅਨਾਜ ਲਈ’, ਜਾਂ ‘ਯੂਪ ਦੀ ਲੱਕੜ’ ਵਰਗੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ‘ਪੰਜਗਵ’, ‘ਦਸਗ੍ਰਾਮੀ’, ‘ਤ੍ਰਿਫਲਾ’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਣਿ’ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ; ‘ਕੁੰਭਕਾਰ’ ਆਦਿ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ‘ਪੰਜਗੂ’, ‘ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਵਾਲਾ’, ‘ਮਧਿਆਹਨ’, ‘ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ’ ਆਦਿ ਐਸੇ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ‘ਭਿੱਖ ਲਿਆਓ’ ਅਤੇ ‘ਗਾਂ ਲਿਆਓ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਕ ਹਨ। ‘ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’, ‘ਦੁਇਜ’, ‘ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ’, ‘ਬ੍ਰਹਮ ਏਕ’—ਇਹ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵੇਦਿਕ ਧਾਤੁ-ਰੂਪ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਰਥ, ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ‘ਪ੍ਰਿਸ਼ੋਦਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁੜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।