ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਮुनੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਭੋਜਨ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਦੋਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਨ ਮੰਤਰ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਨੱਕੀ ਆਵਾਜ਼, ਮੋਟੇ ਹੋਠਾਂ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਕੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਬੁਲਾਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਬੰਧੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਧੀਆਂ ਉਚਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੌਂਠਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰੇ ਜੋ ਠੀਕ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਲਸੀ, ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਹ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਜਾਣ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਰੁੜ ਵੀ ਜੇ ਨਾ ਚਲੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਇਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬੋਲੇ ਬਿਨਾਂ ਬਹਿਰਾ ਬੰਦਾ ਜਾਂ ਕਾਮਕਾਜੀ ਪਰ ਵੈਰੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਚਤੁਰ ਇਸਤਰੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਪਾਠ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਕਤ, ਨਾ ਯੋਗਤਾ, ਨਾ ਹਿੰਮਤ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜੀਭ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਵਧੀਕ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਜਾਂ ਹੰਸ। ਉਹ ਧਨਵਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਲੈ ਲੈਣਾ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆਵੀ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪਰ ਬਾਂਝ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਆੰਗੀਰਸ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤਿਕਲਪ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸੰਹਿਤਾਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਮੰਤਰ-ਤੰਤਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਵਿਧੀਆਂ ਵੱਖਰੇ ਸਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਵੀ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸ਼ੰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਗਲੇ ਨੂੰ ਛੀਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੰਗਲ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਧੁਨੀ ਉਚਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੰਤਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਰਮ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ, ਜਾਂ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਜਨਾ ਲਈ, ਗੋਬਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਨ ਲਈ, ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ। ਹੱਡੀ ਜਾਂ ਕੰਟੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ।