ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, 'ਇ' ਅਤੇ 'ਉ' ਸਵਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਖਰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਅਨੁਸਵਾਰ' ਅਤੇ 'ਗੁਟਕਾਰੀ ਨਾਸਿਕ' (ਗੁਟਕਾਰੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਧੁਨੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਅੱਖਰ ਦੱਸੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ 'ਵਿਪੁਲਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮਿਲਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਅੱਖਰ ਲੰਮੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਹੋਏ, ਸੁਰ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ—ਇਹ ਅੱਠ ਨਾਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਹੋਏ ਸੁਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਲੱਛਣ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਹੌਲੀ ਧੁਨੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਆਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਲਾ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੋਚੇ। ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹੇ। ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਜਾਗ ਕੇ, ਉਹ ਦੋ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਲਾ ਚੌਲ ਖਾਏ। ਸਾਰੇ ਕੰਟੇਦਾਰ ਪੌਦੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਖਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੂਰਬੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੱਗੀ ਹੋਮ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਠੀਕ ਧੁਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਧੁ ਤੇ ਘੀ ਪੀ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਹੀ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਮਨਮੁਤਾਬਕ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਾਂ ਤੇ ਵਿਆੰਜਨਾਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਖਾਣਾ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਤਾ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਦੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਕਿ ਨੱਕ ਨਾਲ, ਨਾ ਮੋਟੇ ਹੋਂਠਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਸਾਰੇ ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ। ਜੋ ਹੱਕਲਾ ਜਾਂ ਜਿਹਦੀ ਜੀਭ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਂਠ ਠੀਕ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਜਿਹੜੇ ਆਲਸੀ, ਬੀਮਾਰ ਜਾਂ ਮਨ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣ, ਤੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਜਾਣ। ਇ en, ਜੇ ਗਰੁੜ ਵੀ ਨਾ ਉਡੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਬੇਹਰੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਚਲਾਕ ਪਰ ਵੈਰੀ ਨਿਗਾਹ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ। ਹਜ਼ਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ। ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਦਾਨ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨਾਲ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਤਾਕਤ, ਨਾ ਸਮਰਥਾ, ਨਾ ਯਤਨ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ, ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਰੁੜ ਜਾਂ ਹੰਸ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਧਨਵਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੈਤਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲੋਂ ਰਹਿੰਦੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।