ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਛੰਦ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ‘ਸ਼’, ‘’ ਜਾਂ ‘ਸ’ ਵਾਲੇ ਉਪਸਰਗ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੇਜ਼ਰ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਛੰਦ-ਰਚਨਾ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਾਪਣੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਸਰਗ ਜਦੋਂ ‘ਰੇਫ’ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪਣੀ ਸਵਰ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਲਕਾ ‘ੜ’ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸਵੰਤ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੱਖਰ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝੋ; ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ‘ੜ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ‘ਇ’ ਅਤੇ ‘ਉ’ ਸਵਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਇਕ-ਅੱਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਆੰਜਨ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘’ ਅਤੇ ‘ਸ’ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ‘ਹ’ ਨਾਲ ਬੰਦ ਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਇ’ ਅਤੇ ‘ਉ’ ਸਵਰ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਨਾਸਿਕ ਅੱਖਰ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਅਤੇ ਗਲੇ ਦਾ ਨਾਸਿਕ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨੂੰ ‘ਵਿਪੁਲਾ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੀਆਂ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਖਰ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ: ਮੱਧ ਉਚਾਰਿਤ, ਸੁਰਵੰਤ, ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਿਤ – ਇਹਨਾਂ ਅੱਠ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਚਾਰਿਤ ਸੁਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਸੁਰਵੰਤ ਉਚਾਰਣ ਹੈ, ਉਥੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੁਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸ਼ਯਾਂ ਲਈ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਲਾ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਵਾਸ ਦੀ ਰਾਤ, ਮੱਧ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਦੋ ਅਨਾਜਾਂ ਵਾਲਾ ਚੌਲ ਖਾਵੇ। ਸਾਰੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਚਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੂਰਬੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹੀ ਠੀਕ ਧੁਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘੀ ਪੀ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਆੰਜਨਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ – ਇਸ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਭੋਜਨ ਗਲਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਖਾਮੀ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਦੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜਦ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਫ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ – ਨ ਕਿ ਨਾਸਿਕ, ਮੋਟੇ ਹੋਠਾਂ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀ ਨਾਲ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹਕਲਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜੀਭ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਰੀਤਾਂ ਉਚਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਜੋ ਆਲਸੀ, ਬੀਮਾਰ ਜਾਂ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਝਲੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਆਹਿਸਤਾ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਜਾਣ। ਜੇ ਗਰੁੜ ਵੀ ਨਾ ਚੱਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਉਹ ਬੋਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੋਲੇ-ਬਹਿਰਾ ਬੰਦਾ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਚਤੁਰ ਔਰਤ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ।