ਮੁਨਿ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਚਾਰਣ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛੋਟੀ ਸੁਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲਾ ਧੁਨੀ-ਅੰਗ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਗੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਪ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅੱਧ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਣੁ-ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਪ' ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਗਲਾ ਅੱਖਰ ਉਸੇ ਵਰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆੰਜਨ ਰੁਕਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਅ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਲਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਤ' ਨਾਲ ਇਹ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਅੱਧ ਮਾਤਰਾ ਨੂਂ ਹੋਰ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਰੇਫ', 'ਰੰਗ', ਲੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਾਸਿਕਤਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧੁਨੀ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 'ਦਧਨਵਾ' ਇਸਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ 'ਰੰਗ' ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਤ ਹੈ। ਚਾਰ ਮਾਪਾਂ ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਸੁਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਆੰਜਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਵਿਆੰਜਨ ਨੂੰ ਮਣਕਾ ਮੰਨੋ ਅਤੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਧਾਗਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆੰਜਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਸੁਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਠੋਡ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਿੱਕੇ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਥੇ ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲਾਟਲ ਧੁਨੀ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਆੰਜਨ ਫੈਲਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ 'ਵਿਆੰਜਨਾਤਮਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਸਵਰਾਤਮਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਫੈਲਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਸਵਰਾਤਮਕ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅੰਤ ਨੂੰ 'ਸਵਰ-ਅੰਤ' ਜਾਣੋ, ਬਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਜੇ 'ਸ਼', '', ਜਾਂ 'ਸ' ਪਦ-ਪ੍ਰਤਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣੋ ਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸਤਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਰਿਗ-ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੂਟ ਦਾ ਛੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਯੋਗ ਅਤੇ 'ਰੇਫ' ਨੂੰ ਸੁਰ ਦੇ ਵੰਡ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਲਕਾ 'ਖ਼' ਸਿੱਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਛਾਣ ਲਓ। 'ਗੁਰੂ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਮਝੋ; ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਖ਼' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ 'ਇ' ਅਤੇ 'ਉ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਰ ਅਤੇ ਵਿਆੰਜਨ ਦੋਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। '' ਤੇ 'ਸ' ਵਿੱਚ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਹ' ਨਾਲ ਬੰਦ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਇ' ਅਤੇ 'ਉ' ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਖ਼ਰੀ ਨਾਸਿਕ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਅਤੇ ਕਣ্ঠਜ ਨਾਸਿਕ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨੂੰ 'ਵਿਪੁਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਖਰ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਖੁੱਲਾ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣੋ। ਮੱਧ ਉੱਚਾ, ਸੁਰੀਲਾ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਉੱਚਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਨਾਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰੀਲਾ ਲਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਰਮ ਲਹਿਰ ਲਾਗੂ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਉੱਤਮਤਾ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਿਯਮ ਆਪਣੇ ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਧੀਆਂ ਸਮਝਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।