ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸੁਰਾਂ—ਉਦਾਤਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰਾਂ—ਅਨੁਦਾਤਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਗਲ੍ਹ ਤੋਂ ਉਚਾਰਣ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ, ਸਿਸ਼ਕਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਚਾਰਣ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਥਿਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਖਰ, ਚਾਹੇ 'ਕ' ਹੋਵੇ ਜਾਂ 'ਵ', ਸਵਰੀਤ ਸੁਰ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ 'ਇ' ਮਾਤਰਾ ਉਦਾਤਤ ਹੋਵੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ 'ਪ' ਅਤੇ 'ਵ' ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ 'ਏ' ਜਾਂ 'ਓ' ਦੋ ਉਦਾਤਤ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ 'ਅ' ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਜੋ ਵੀ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰੀਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਵਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਵਰੀਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ 'ਇ' ਮਾਤਰਾ ਦੂਜੇ 'ਇ' ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਰੀਤ ਆਵੇ, ਉਹ ਅੱਖਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਂਟ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਧੁਨੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਧੁਨੀਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ 'ਹੀਗੋਵਰਣ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਰੰਭਕ ਚਾਰ ਸੁਰ—ਕੰਛ, ਪੁੰ, ਸ੍ਫੁਟੀ—ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ 'ਇ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਸ਼ਬਦ 'ਉ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ 'ਇ' ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ 'ਉ' ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੰਬੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਈ ਉੱਚੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੀਵਾਂ ਸੁਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ 'ਰ' ਜਾਂ 'ਹ' ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਹਰਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਚੌਥਾ ਤੀਜੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦੇ ਮੁਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਅੱਖਰ, 'ਸ਼', '', 'ਸ', ਜਾਂ ਜੋ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤੀਜਾ, ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਨੁਸਵਾਰ, ਉਪਧਮਾਨੀਆ ਤੇ ਮੂੜਧਨਿਆ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੁਰ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਉਸੇ ਮਿਲਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਅਨੁਸਵਾਰ, ਜਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਯ ਵਿੱਚ ਲੜੀਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅਵਗ੍ਰਹ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇ enna sabh vich, ਅਨੁਸਵਾਰ ਅੰਤ ਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ 'ਹ੍ਰਿ' ਅੱਖਰ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜੋੜਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੀਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਵਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਗੁੱਛ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਪ੍ਰਿਯ', 'ਦੂਤ', 'ਘ੍ਰਿਤ', 'ਚਿੱਤ' ਅਤੇ 'ਅਤਿ' ਸ਼ਬਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣੇ ਹਨ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਠ ਨੀਵੇਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। 'ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ' ਅਤੇ 'ਓ' ਅੱਖਰ ਸਵਰੀਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਵੀ, ਹੇ ਮਨੁੱਖੋ, ਐਸੇ ਹੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਦੁਹਰਾ ਸੁਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਵਾਂਗ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਦਾ ਸਮਾਂ 'ਮਾਤਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਜਿਤਨਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ ਦੇ ਸੁਰ ਜਾਂ ਜੋ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਉਂ ਹੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਉਚਾਰਣ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਉਚਾਰਣ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਹੀ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਰਹੇ।