ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਮੂਲ ਰਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਚੌਥੇ ਸੁਰ 'ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਚਮਕਦੇ, ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਯਾਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਮਕ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸੁਰ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਨਰਮ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਤਾਰ ਥੱਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਰਮੀ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਲੇ ਉੱਚਤਮ ਸੁਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਸੰਯਮਿਤ ਲੋਕ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਅੰਤਰਾਲ ਜਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਚਾਲ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਣਾ। ਸੰਯਮਿਤ ਅੰਤਰਾਲ ਛੋਟੇ, ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਮਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੁਰ ਉੱਚੇ, ਨੀਵੇਂ ਅਤੇ ਸਵਰਿਤ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਸਨੂੰ ਉਦਾਤਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸੁਰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਰ ਸੱਤ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਸੁਰ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨੀਵੇਂ ਤੋਂ ਨੀਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 'ਮੱਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਤਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਨੁਦਾਤਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ। ਜਿੱਥੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ, ਸ਼, ਸ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਚਾਰਣ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਥਿਰ ਵਿਆੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਖਰ, ਚਾਹੇ 'ਕ' ਹੋਵੇ ਜਾਂ 'ਵ', ਸਵਰਿਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ 'ਇ' ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਉਦਾਤਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ 'ਪ' ਅਤੇ 'ਵ' ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ 'ਏ' ਜਾਂ 'ਓ' ਦੋ ਉਦਾਤਤ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ 'ਅ' ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਦਾਤਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਵਰਿਤ ਤੁਰੰਤ ਅਵਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ 'ਇ' ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੂਜੇ 'ਇ' ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਸਵਰਿਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੁਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਂਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧੁਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ 'ਹੀਈਗੋਵਰਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਉਚੇਰੇ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਛ, ਪੁੰ, ਸਫੁਟੀ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ 'ਇ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਸ਼ਬਦ 'ਉ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ 'ਇ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦੋ 'ਉ' ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਲੰਬੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਈ ਉਚੇਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨੀਵਾਂ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਉਚੇਰੇ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ-ਧਾਰਾ, ਸਾਨੂੰ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ।