ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਸੁਰ ਅਜੇ ਵੱਜਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ, ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਸੁਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਲਹਿਜਾ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਠ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਚਾਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਹਿਲਾ ਸੁਰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ ਜੀਭ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗੂਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਸੁਰ ਅੰਗੂਠੇ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲੀ ਤੇ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਧੈਵਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਣ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਮੱਧ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਦੇਵਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸੁਰ 'ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲੇ ਸੁਰ 'ਤੇ। ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰ, ਉਹ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੀਚਲੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਡਿੱਗ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੁਰ ਚਮਕਦਾਰ, ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਮਕ ਨੀਵੇਂ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸੁਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਰਮ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸਥਾਰ ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਰਮੀ ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸੁਰ ਵਿੱਚ। ਜੋ ਦੂਜੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਅੰਤਰ ਨਾ ਬਣਾਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਲਹਿਜਾ। ਸੰਯਮਿਤ ਅੰਤਰ ਛੋਟੇ, ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਮਕ ਸਵਰੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸੁਰ ਉੱਚੇ, ਨੀਵੇਂ ਅਤੇ ਸਵਰੀਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਲਹਿਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਉਦਾਤਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਵਰੀਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਦਰਭ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਮੱਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਤਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਅਨੁਦਾਤਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ। ਜਿੱਥੇ ਕੰਠਜ, ਉਸ਼ਮ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਅੱਖਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਦਰਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਂਦ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਥਿਰ ਵਿਆੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਖਰ, ਚਾਹੇ 'ਕ' ਹੋਵੇ ਜਾਂ 'ਵ', ਸਵਰੀਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ 'ਇ' ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਉਦਾਤਤ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ 'ਪ' ਅਤੇ 'ਵ' ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ 'ਏ' ਜਾਂ 'ਓ' ਦੋ ਉਦਾਤਤ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ 'ਅ' ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਵੀ ਉਦਾਤਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰੀਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਵਰੀਤ ਤੁਰੰਤ ਅਵਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ 'ਇ' ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੂਜੀ 'ਇ' ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਦੀਆਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਰਾਂ, ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਹਿਜਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਵਿਦਿਆ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖ ਸਕਣ।