ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗੁੱਝਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨੌਟਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਗਾਂਧਾਰ ਨੌਟ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਟ ਨਾਭੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ਨੌਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪੰਜ ਨੌਟ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਝਾ ਨੌਟ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਨੌਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਨੌਟ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ। ਪਹਿਲੇ ਨੌਟ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਝਾ ਨੌਟ ਦਾ ਵੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧਾਰ ਨੌਟ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਨੌਟ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸੋਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਰਾਦਰਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨੌਟ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਨੌਟਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਨੌਟਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਟ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਰਵੀ ਅਤੇ ਗਾਤ੍ਰਵੀਣਾ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀਣਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਤ੍ਰਵੀਣਾ ਉਹ ਵੀਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਮ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਗਾਵਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਵਿਆਹਰਤੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਨੌਟਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉ। ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੱਖੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੋ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੋ। ਜਦ ਭਾਗ ਜਾਂ ਸਾਮ ਅਤੇ ਰਿਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹੁੰਚੋ, ਤਾਂ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਅੰਤਰ ਛੱਡੋ। ਇੱਥੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਅੰਗ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਗੀ ਲਾਈਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੱਛੂਏ ਵਾਂਗ ਸਿਮਟ ਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੀ ਕੰਨ ਵਾਂਗ ਰੱਖੋ। ਹੱਥ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰੋ। ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਬੋਲੋ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ, ਨਾ ਗਾਓ, ਨਾ ਹਿਲੋ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਘੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਟ ਤੋਂ ਨੌਟ ਤੇ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨੌਟ ਅਜੇ ਉਚਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਅਣਸਮਾਨ ਵੱਜ ਗਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਲਤ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਟ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤੋ, ਪਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਤਰੀਕਾ ਚੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਪਾਠ ਸਿੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪਾਠਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਨੌਟ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨੌਟ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ। ਚੌਥੇ ਨੌਟ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਸਥਾਨ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਗੂਠਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਨੌਟ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਨੌਟ ਅੰਗੂਠੀ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲ ਤੇ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਨੌਟ, ਧੈਵਤ, ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੇ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਾਅ ਰਹਿਣਾ, ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਉੱਚੇ ਨੌਟ ਉੱਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲੇ ਨੌਟ ਉੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੱਝਲ ਮੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਠਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।