ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧਾਰਾ ਸੁਰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੱਧਮ ਜੈਸਮਿਨ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਸੁਚਿੱਤਰਾ ਹੈ। ਨਿਸਾਦ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਰ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਸਥਿਤੀ ਅੱਧੀ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਨਿਸਾਦ ਮੱਧ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਜਵ ਵਰਗ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਨਿਸਾਦ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ (ਪੰਚਮ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਧੈਵਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੱਧਮ ਗ੍ਰਾਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਧੈਵਤ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਗਯਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਾਧਾਰਿਤ ਮੰਨੋ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ (ਪੰਚਮ) ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਠਹਿਰਾਉ ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨੂੰ ਕੈਸ਼ਿਕ ਮੱਧਮ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਯਪ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਮੱਧਮ ਗ੍ਰਾਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਵੇਤੀ" ਸਾਜ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਗਾਂਧਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਨਿਸਾਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਪੰਚਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇਡ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰੈੰਜ ਮੱਧਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਾ ਧੈਵਤ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਨਿਸਾਦ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰਾ ਨੱਕੀ ਸੁਰ ਹੈ, ਮੱਧਮ ਛਾਤੀ ਦਾ ਸੁਰ ਹੈ। ਧੈਵਤ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸਾਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਰ ਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਰ ਸਾਂਡ ਵਾਂਗ ਵੱਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਿਸ ਗਾਂਧਾਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਸੁਰ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਕੇਂਦਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਪੰਜ ਸੁਰ ਵੀ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਜਾ ਸੁਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਤੁਸੀਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਪਹਿਲੇ ਸੁਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਜਾ ਦਾ ਵੀ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਦੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧਾਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ। ਸੋਮਾ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਰਾਦਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ। ਇਹ ਸੁਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸੁਰ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਸਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਦਾਰਵੀ ਅਤੇ ਗਾਤ੍ਰਵੀਣਾ, ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵੀਣਾ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਤ੍ਰਵੀਣਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਮ ਗਾਇਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਵ ਉਚਾਰੋ, ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪਾਠ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਉਂਗਲਾਂ ਫੈਲਾਕੇ, ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਓ। ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖੋ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੋ। ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੰਡ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੰਡ ਕਰੇ। ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਗੀਤਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।