ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਜਾ ਸੁਰ ਉੱਤਰਾ-ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਭ ਸੁਰ ਅਭਿਰੂਹਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਧਯਮ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਸੌਵੀਰਾ ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਰਜਨੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸੰਜਾ ਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਭ ਸੁਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਨ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਢੰਗ ਦੱਸ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਕਾਕਸਵਰ, ਮੂੜਧਗਤ ਅਤੇ ਜੋ ਠੀਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ। ਜੋ ਗਾਇਨ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਯ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮਿੱਠਾਸ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਮਧਯਮ ਚੰਬੇਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਦਰਜਾ ਅੱਧੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮਧਯਮ ਸੁਰ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਦ ਥੱਲੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਂਜਵਾ ਵਰਗ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਭ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ (ਪੰਚਮ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧੈਵਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮਧਯਮ ਗ੍ਰਾਮਾ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਧੈਵਤ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਂਜਯਾਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਧਾਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ (ਪੰਚਮ) ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਠਹਿਰਾਉ ਮਧਯਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੈਸ਼ਿਕ ਮਧਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਮਧਯਮ ਗ੍ਰਾਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਵੇਤੀ’ ਸਾਜ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸੁਰ ਗਾਂਧਾਰਾ ਹੈ, ਤੇਜਾ ਸ਼ਭ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਪੰਚਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇਡ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੈਞਚ ਪੰਛੀ ਮਧਯਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਾ ਧੈਵਤ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰਾ ਨੱਕ ਨਾਲ, ਮਧਯਮ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੈਵਤ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ‘ਸੰ’ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਂਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲਾ ਗਾਂਧਾਰਾ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਧਯਮ ਨਾਭੀ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਹੋਰ ਪੰਜ ਸੁਰ ਵੀ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਜਾ ਸੁਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਭ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਪਹਿਲੇ ਸੁਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਂਜਾ ਦਾ ਵੀ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਦ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧਾਰਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੋਮਾ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਰਾਦ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।