ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਅਤੇ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਮਵੇਦ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਅਖ਼ਤ-ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਮਹਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਜੋ ਮਾਪ-ਪੱਧਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਤੇ ਇਕਵੀਹ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਈ-ਉਤਰਾਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਸੰਜ, ਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ ਤੇ ਮਧ्यम। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਜ, ਮਧ्यम ਤੇ ਗਾਂਧਾਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਮ (ਸੰਗੀਤਕ ਸਕੇਲ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਪੋਜੀਸ਼ਨਾਂ ਹਨ: ਸਵਰਗ, ਅਭ੍ਰ ਤੇ ਗਾਂਧਾਰ। ਮਧ्यम ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਜ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਨਦੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਸੁਮੁਖੀ, ਚਿਤ੍ਰਾ, ਚਿਤ੍ਰਵਤੀ ਤੇ ਮੁਖਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਪਯਾਇਨੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਭ੍ਰਤਾ, ਚੰਦ੍ਰਾ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਕਪਰਦਿਨੀ ਵੀ ਹਨ। ਸੰਜ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਉੱਤ੍ਰਮੰਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਅਭਿਰੂਹਤਾ, ਤੇ ਮਧਿਮ ਵਿੱਚ ਸੌਵੀਰਾ ਤੇ ਹ੍ਰਸ਼ਿਕਾ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਰਜਨੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਸੱਤ, ਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਸੱਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸੰਜ ਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਦਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਕਸਵਰ, ਮੂੜਧਗਤ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੁਰ ਠੀਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਲੈ-ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਹੋਵੇ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮਿੱਠਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਉੱਚਾਈ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰ ਦਾ ਰੰਗ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਧਿਮ ਚਮੇਲੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਸ਼ਭ ਤੇ ਧੈਵਤ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਰ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਰਗੀ ਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਆਧੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੀਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਮੱਧਮ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਂਜਵਾ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਭ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ (ਪੰਚਮ) ਸੁਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧੈਵਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮਧਿਮ ਗ੍ਰਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਧੈਵਤ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਂਗਯਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਧਾਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ (ਪੰਚਮ) ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਟਿਕਾਣਾ ਮਧਿਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੈਸ਼ਿਕ ਮਧਿਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਮਧਿਮ ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਵੇਤੀ' ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸੁਰ ਗਾਂਧਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਪੰਜਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇਡ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੈੰਚ ਪੰਛੀ ਮਧਿਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਾ ਧੈਵਤ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਥੀ ਨਿਸ਼ਾਦ। ਗਾਂਧਾਰ ਨੱਕ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਧਿਮ ਛਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਧੈਵਤ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਇਹ ਸੁਰ 'ਸੰਜ' ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 'ਸਾਂਜਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸੁਰ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਸ਼ਭ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਮਵੇਦ ਦੀ ਇਹ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਧਾ, ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।