ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਾਮ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਰਣੀ ਬੇਸੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਬੇਸੁਰ ਬੋਲਣਾ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਸੁਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ, ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਵੀ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਸੋਮ ਯਾਗ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਮ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਅੱਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਹੀ ਪਾਠ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੀ ਸੁਰ ਜ਼ਰੂਰ ਉਚਾਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 'ਪਾਰਥਿਵ' ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁਰ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਆਗਲੇ, ਜੋ ਹੇਠਲੀ ਸੁਰ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੈੱਤਰੀਯਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੁਰ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਦੋਹਾਂ ਸੁਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਹੀ, ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਸੁਰ ਵਾਜਸਨੇਯੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਸਾਮਵੇਦ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਪਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੀਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਮੁਰਛਨਾ (ਮੋਡੂਲੇਸ਼ਨ) ਹੈ। ਸੰਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧਮ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਸੰਜ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਰਾਮ (ਸੰਗੀਤਕ ਸਕੇਲ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ, ਅਭ੍ਰਾ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ — ਇਹ ਗਰਾਮ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਮੱਧਮ ਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੀ (20) ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਜ ਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ (14) ਹਨ। ਫਿਰ, ਨਦੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਸੁਮੁਖੀ, ਚਿਤਰਾ, ਚਿਤਰਵਤੀ ਅਤੇ ਮੁਖਾ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਆਪਿਆਇਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਭ੍ਰਤਾ, ਚੰਦਰਾ, ਹੇਮਾ ਅਤੇ ਕਪਰਦਿਨੀ ਵੀ ਹਨ। ਸੰਜ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਮੰਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਅਭਿਰੂਹਤਾ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸੌਵੀਰਾ ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਰਜਨੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੁਰਛਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਸੱਤ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਸੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰਿਸ਼ਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਮੋਡ ਦੱਸ ਹਨ। ਕਾਕਸਵਰ, ਮੂਰਧਗਤ ਅਤੇ ਜੋ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਬੇਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਲੈਹੀਣ ਹਨ — ਇਹ ਗਾਇਕੀ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਖਾਮੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮਿੱਠਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਉੱਚਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧਾਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਮ ਚਮੇਲੀ ਵਰਗਾ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ — ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਸ਼ਤਰੀਅ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰਤਾ ਅੱਧੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੱਧਮ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਸੰਜਵ ਗਰਾਮ ਦਾ ਮੰਨੋ। ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ (ਪੰਚਮ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੈਵਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੱਧਮ ਗਰਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਧੈਵਤ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਜਯਾਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਧਾਰਿਤ ਮੰਨੋ; ਪੰਜਵਾਂ ਪੰਚਮ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਠਹਿਰਾਉ ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਕੈਸ਼ਿਕਾ ਮੱਧਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਯਥਾਰਥ ਪਾਠ ਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇ।