ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਤਸੁਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕਰਮ ਦੱਸੋ ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ, "ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਛੰਦ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਰਣਾ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਹ ਚਾਰ ਵੇਦ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਚਾਰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਲਏ, ਉਹੀ ਜੀਤਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਾਣ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।" "ਸੁਣ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੇਦਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਮ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਗ-ਲਹਿਰ ਬੇਸੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਬੋਲ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਸ ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਇਹ ਧੁਨੀਆਂ ਸੋਮ-ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਾਂ ਸਾਮ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਅੱਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਧੁਨੀ ਜ਼ਰੂਰ ਉਚਾਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 'ਪਾਰਥਿਵ' ਨਾਮਕ ਤਾਰ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਧੁਨੀਆਂ, ਜੋ ਨੀਵੀਂ ਤਾਰ 'ਤੇ ਮੁਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੈਤਰੀਯ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਤਾਰਾਂ ਹਨ।" "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਸਾਮ ਗਾਇਕ ਨੀਵੀਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ, ਸ਼ਤਪਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਤਾਰਾਂ ਵਾਜਸਨੇਯੀਨ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਸਾਮਵੇਦ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਹੈ ਪਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸੱਤ ਤਾਰਾਂ 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕਵੀ ਮੋੜ ਹਨ। ਸੰਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧਮ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਸੰਜ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗ੍ਰਾਮ (ਸੰਗੀਤਕ ਮਾਪਦੰਡ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵਰਗ, ਅਭ੍ਰਾ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ — ਇਹ ਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਮੱਧਮ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਜ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ।" "ਨਦੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਸੁਮੁਖੀ, ਚਿਤਰਾ, ਚਿਤਰਵਤੀ ਅਤੇ ਮੁਖਾ; ਆਪਿਆਯਿਨੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਭ੍ਰਤਾ, ਚੰਦਰਾ, ਹੇਮਾ ਅਤੇ ਕਪਰਦਿਨੀ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਸੰਜ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਮੰਦਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਅਭਿਰੂਹਤਾ। ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਸੌਵੀਰਾ ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਪੰਜਵੀਂ ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਰਜਨੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਸੰਜ ਦੇ ਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਿਸ਼ਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ। ਪੰਜਵੀਂ ਤਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੀਤ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਮੋੜ ਦੱਸ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਕਾਕਸਵਰ, ਮੂੜਧਗਤ ਅਤੇ ਜੋ ਠੀਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਜੋ ਵਿਗੜੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਲੈਅ ਰਹਿਤ ਹੋਣ — ਇਹ ਗੀਤ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਮਿੱਠਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਉੱਚਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਤੱਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ, ਤਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਵਸਥਾ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੇ।