ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੰਚਿਤ ਕਰਮ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਾਧੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵੱਲ ਲਗਾਏ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਤਪਸਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਅਬੀਜ। ਜਦ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤੀਜਾ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਨ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਨ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸੀ। ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਆਧਾਰ ਵਿਚ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਰੂਪ, ਉੱਚਤਮ ਅਤੇ ਅਨੁੱਚਤਮ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ—ਦੇਵਤੇ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—ਉਪਸਥਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਹੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੇਦ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰਿ ਦੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਰੁਤ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ—ਇਹ ਸਭ; ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਰੁੱਖ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ ਤੱਕ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹਰਿ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਇਸ ਅਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ 'ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ'—ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ; ਜੜ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪਸ਼ੂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ, ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਮਰ ਰੂਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ 'ਸਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਹੈ। ਹਰਿ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।