ਸੁਣੋ, ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਘਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਆਦਿ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਿਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਧੂੜ ਧੋਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਮੋਖ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਗਿਆਨਮਈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਬੀਜ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੀ ਤਰੀਕਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਂਡਿਕਯ ਨੇ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀਕ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਬੰਧਨ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਗੀ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟੀਸ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਬੀਜ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੀਜੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਨਾ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸੀ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਠਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਤੇ ਅਪਰਮ, ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਕਰਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਜੀਵ, ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਹੀ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ, ਸਨੇਹ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।