ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਤਵ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਬੇਬਸ ਹਾਂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਦੂਜੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗਣਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਫਿਰ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਸੌਭਾਗ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਚੰਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੈਰ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਮਝ ਵਹਿਮ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਜੀਵ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ—ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੁ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ—ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਆਦਿ, ਇਹ ਸਭ ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਨਾਂ, ਪੌਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਭੋਗ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਿਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਧੋਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਆਤਮਾ ਮੋਖ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਬੀਜ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਸਮੇਂ ਖਾਂਡਿਕਯ ਨੇ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਅਸਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਬੰਧਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਖ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।” “ਮੋਖ ਲਈ, ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੀ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮਿਲਣ—ਇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਿਲਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਮੋਖ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।” “ਜੋ ਕਰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਆਸਕਤੀ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤਪਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੋਵੇਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੀਜੀ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਧਰਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ।