ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਧੁਨਿ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਅਖਿਰਕਾਰ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਵਰਨਣਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਸ਼ਮ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਵਾਸਥਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। 'ਭਗਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ 'ਭਗਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਭਗਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗ' ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਭਗ' ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਛੇ ਗੁਣੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਹੈ। 'ਵ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਰੂਪਕ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਭਗਵਤ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਉਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਵਾਂਛਣੀਅ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਵਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਚਾਹੇ, ਵੱਡਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਨਹੀਂ, ਉੱਚੇ-ਹੇਠਲੇ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਸਭ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਂਸ ਦੇ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੈਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਵੇਖਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹੀ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਦੱਸ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਕ੍ਰਿਤਧਵਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸੀ, ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਸੀ, ਖੰਡਿਕਿਆ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਜਨਕ ਨਾਂ, ਪੰਡਿਤਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਈ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਯਜਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੇ ਯੋਗ ਦੇ ਜਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ—ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਯਜਨ ਦੀ ਗਾਂ, ਜੋ ਹੋਮ ਲਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਘ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ।" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁਨਕਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ; ਉਹ ਵੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਨਾ ਤਾਂ ਕਸ਼ੇਰੂ, ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।" "ਜੇ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਪਾਏ ਦੱਸੇਗਾ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਕਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮ੍ਰਿਗ ਛਾਲ ਉੱਤੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਰਥੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਖੰਡਿਕਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ...