ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਇਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਈਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਉੱਚੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਨੰਦਨ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮুনি, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ। ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਗਰਭ ਵਿਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੀ ਉਪਚਾਰ ਹੈ?" ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਉਪਚਾਰ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਮুনি, ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅਖੰਡ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਹਥ ਪੈਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਖਮ, ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮুনি, ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਗ’ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਭਗ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ। ‘ਵਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਰੂਪਕ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਵਜੋਂ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਪਵਾਦ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੰਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਨਹੀਂ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠੇ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਤਮ-ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਂਸ ਦੇ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੈਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਦੇਖਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਕਿਵੇਂ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ? ਕ੍ਰਿਤਧਵਜ, ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ, ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਖੰਡਿਕ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਜਨਕ ਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।